Brak rzetelnego nadzoru, chaos w ewidencji i straty liczone w milionach – tak NIK ocenia gospodarowanie nieruchomościami Skarbu Państwa przez starostów i prezydentów miast. Kontrola przeprowadzona w 17 jednostkach (starostwach i urzędach miast na prawach powiatu) ujawniła, że tysiące działek pozostaje poza ewidencją, co sprzyja ich bezprawnemu zajmowaniu i stwarza ryzyko utraty własności przez zasiedzenie.

Głównym problemem zidentyfikowanym przez NIK jest nierzetelność ewidencji zasobu nieruchomości. Ponad 5 tysięcy działek, które według danych Ewidencji Gruntów i Budynków (EGiB) należą do Skarbu Państwa, nie figurowało w rejestrach prowadzonych przez starostów. Jedynie dwa z szesnastu skontrolowanych urzędów prowadziły ewidencję w pełni zgodną z katastrem nieruchomości.

W opinii kontrolerów brak spójności danych wynikał m.in. z: niekorzystania z mechanizmów porównywania ewidencji zasobu z EGiB, mimo posiadania bieżącego dostępu do obu baz; prowadzenia dokumentacji w arkuszach kalkulacyjnych zamiast w specjalistycznych systemach informatycznych; niewystarczającej współpracy między komórkami odpowiedzialnymi za geodezję i gospodarkę mieniem.

NIK zwróciła uwagę, że konsekwencją tych zaniedbań są realne straty. W okresie objętym kontrolą stwierdzono 96 przypadków zasiedzenia nieruchomości o wartości 3,1 mln zł, a łączna wartość nieruchomości objętych toczącymi się postępowaniami o zasiedzenie przekroczyła 11,5 mln zł.

Kontrola NIK wykazała też, że żaden ze skontrolowanych organów nie wdrożył systemowych mechanizmów monitorowania nieruchomości pod kątem ich bezumownego użytkowania. Podczas oględzin 503 działek przeprowadzonych przez kontrolerów NIK ustalono, że aż 315 z nich (ponad 62 proc.) było użytkowanych bez tytułu prawnego. Najczęściej grunty te były wykorzystywane pod uprawy rolne lub traktowane jako przedłużenie prywatnych posesji.

Brak wiedzy starostów o tym, kto faktycznie korzysta z mienia państwowego, uniemożliwiał pobieranie należnych opłat z tytułu najmu czy dzierżawy. Dopiero w wyniku działań NIK starostowie zaczęli nakładać opłaty na użytkowników, co w trakcie kontroli przyniosło 215,2 tys. zł wpływów.

Kolejnym obszarem stwierdzonych przez NIK rażących nieprawidłowości jest realizacja obowiązków podatkowych. Z powodu niekompletnych ewidencji, starostowie nie opłacali podatku od nieruchomości i podatku leśnego od tysięcy działek. Jak wynika z raportu pokontrolnego NIK, kwota nieopłaconych podatków za lata objęte kontrolą przekroczyła 8 mln zł.

W skrajnych przypadkach dochodziło do całkowitego zaniechania opłat. Prezydent Radomia od 2005 roku nie płacił podatku od nierozdysponowanych nieruchomości, opierając się na wadliwej uchwale Rady Miejskiej, która bezprawnie zwalniała Skarb Państwa z tego obowiązku – strata z tego tytułu tylko w latach 2022–2025 wyniosła 526,8 tys. zł.

NIK wskazała również na chaos interpretacyjny w zakresie komunalizacji nieruchomości. Starostowie w różny sposób ewidencjonowali mienie przekazywane samorządom, co czyniło ich sprawozdania nieporównywalnymi i niewiarygodnymi. Ponadto, dziesięciu starostów nierzetelnie prowadziło ewidencję pozabilansową, a trzech całkowicie zaniechało inwentaryzacji nieruchomości, co uniemożliwiało wykrycie różnic między stanem faktycznym a rejestrowym.

W konsekwencji przeprowadzonej kontroli NIK sformułowała szereg wniosków mających na celu naprawę obecnego stanu rzeczy. Starostom i prezydentom miast nakazano wzmocnienie nadzoru, identyfikację nieuprawnionych użytkowników, uregulowanie zaległych podatków oraz pełną aktualizację ewidencji w oparciu o dane z EGiB.

Poza tym NIK postuluje zmianę art. 228 ustawy o gospodarce nieruchomościami, aby objąć obowiązkiem ewidencjonowania w zasobie mienia planowanego do komunalizacji aż do czasu prawomocnego zakończenia procedur. Izba postuluje także ujednolicenie obowiązków ewidencyjnych starostów wobec nieruchomości Skarbu Państwa komunalizowanych na mocy różnych przepisów, aby dane były spójne w skali całego kraju.

mam/