Kontrola została przeprowadzona w 10 jednostkach na terenie województwa małopolskiego, w tym w trzech urzędach miejskich – w Krakowie, Nowym Sączu i Bochni, oraz w siedmiu spółkach prawa handlowego z większościowym udziałem kontrolowanych samorządów w ich kapitale zakładowym. Kontrolerzy sprawdzili, czy spółki prawidłowo realizowały zadania związane z zaspokajaniem zbiorowych potrzeb mieszkańców oraz czy samorządy właściwie sprawowały nad nimi nadzór właścicielski.

W ocenie NIK skontrolowane spółki były dobrze przygotowane do wykonywania zadań w obszarze gospodarki komunalnej. „Opracowały plany i procedury na wypadek awarii i zagrożeń, celem zapewnienia ciągłości dostaw i usług zaspokajających podstawowe potrzeby mieszkańców w sytuacji kryzysowej bądź przypisano im takie zadania w miejskich planach zarządzania kryzysowego” – wyjaśniła Izba.

Pozytywna ocena nie dotyczyła jednak wszystkich obszarów działalności. W większości przypadków spółki prawidłowo oceniały stan techniczny swojego majątku i stosowały zabezpieczenia mające na celu jego ochronę. W trzech z nich nie zapewniono jednak możliwości odtworzenia majątku z odszkodowania ubezpieczeniowego w przypadku wystąpienia znacznej szkody.

Zastrzeżenia kontrolerów dotyczyły także zakresu działalności części spółek. Cztery z nich prowadziły działalność wykraczającą poza zadania ze sfery użyteczności publicznej. Chodziło m.in. o wykonywanie innych zadań niż zadania własne gminy, takich jak świadczenie usług diagnostycznych i naprawa pojazdów czy administrowanie nieruchomościami, a także o świadczenie usług użyteczności publicznej na rzecz innych jednostek samorządu terytorialnego. Zdaniem NIK takie działania „mogły niekorzystnie wpływać na konkurencyjność usług świadczonych w podobnym zakresie na tym samym obszarze”.

Kontrolerzy wykazali też nieprawidłowości w obszarze udzielania zamówień publicznych we wszystkich skontrolowanych spółkach. Dotyczyły one m.in. naruszenia ustawy Prawo zamówień publicznych i regulacji wewnętrznych, niedochowania zasad uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców oraz niestosowania wymogów dokumentacyjnych.

Nieprawidłowości przełożyły się także na sposób wydatkowania pieniędzy. Kontrola NIK wykazała „niegospodarne i nierzetelne wydatki na usługi zewnętrzne”. W trzech spółkach wydatkowano łącznie 2,5 mln zł na realizację usług przez zewnętrznych wykonawców z naruszeniem zasad należytego zarządzania finansami. W tej kwocie znalazło się 1,8 mln zł na realizację 89 badanych umów zawartych przez dwie spółki, 711,7 tys. zł na zewnętrzne usługi doradcze dla zarządów dwóch spółek oraz 24,6 tys. zł na usługi public relations.

Problemy pojawiły się też przy ustalaniu i wypłacaniu wynagrodzeń oraz świadczeń dodatkowych dla członków zarządów i rad nadzorczych. Nieprawidłowości w tym zakresie stwierdzono w każdej z kontrolowanych spółek. W czterech z nich członkom rad nadzorczych wypłacono nienależne wynagrodzenia w łącznej kwocie 433,5 tys. zł. Ponadto miesięczne wynagrodzenie przewodniczących rad nadzorczych trzech spółek z Bochni zostało zawyżone o 20,1 tys. zł, a w dwóch innych spółkach wynagrodzenia członków rad nadzorczych zaniżono łącznie o 25,2 tys. zł.

Wyniki kontroli wskazują, że problem dotyczył nie tylko funkcjonowania samych spółek, ale także sposobu, w jaki samorządy sprawowały nad nimi nadzór. Zdaniem NIK nadzór właścicielski nad działalnością spółek komunalnych „nie był sprawowany rzetelnie i był wykonywany w sposób ograniczony”.

Kontrolerzy wskazali m.in., że w Urzędzie Miejskim w Bochni nie opracowano zasad sprawowania nadzoru właścicielskiego nad spółkami. Z kolei w Urzędzie Miasta Nowego Sącza pracownikowi odpowiedzialnemu za wykonywanie związanych z tym zadań nie zapewniono adekwatnego wymiaru czasu pracy w stosunku do ich skali. W ocenie NIK skutkowało to niepełną i nierzetelną realizacją tych obowiązków.

Nieprawidłowości dotyczyły również zasad wyboru władz spółek. Organy wykonawcze Bochni i Nowego Sącza nie podjęły skutecznych działań mających na celu określenie wymogów, jakie musi spełniać kandydat na członka zarządu spółki, co stanowiło naruszenie ustawy o gospodarce komunalnej. Z kolei w Krakowie NIK potwierdziła jeden przypadek nierzetelnej weryfikacji kandydata na członka rady nadzorczej Wodociągów Miasta Krakowa S.A.

W wyniku kontroli NIK wystąpiła do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z wnioskiem o podjęcie działań legislacyjnych w taki sposób, aby właściwość rady gminy w sprawach majątkowych gminy odnoszących się do określania zasad wnoszenia wkładów oraz obejmowania, nabywania i zbywania udziałów lub akcji, była sformułowana precyzyjnie, tak jak to zostało określone w przypadku pozostałych jednostek samorządu terytorialnego, czyli powiatów oraz województw.

NIK wskazała też organom wykonawczym gmin na potrzebę wzmocnienia nadzoru właścicielskiego nad działalnością spółek z udziałem gminy w zakresie dotyczącym udzielania darowizn. 

Dodatkowo Izba skierowała dwa zawiadomienia do prokuratury w sprawie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa działania na szkodę dwóch spółek, tj. Wodociągi Miasta Krakowa S.A. i Sądeckie Wodociągi Sp. z o.o.

mc/