Celem projektowanej ustawy jest wzmocnienie policentrycznego charakteru sieci osadniczej Polski oraz usprawnienie zarządzania w tzw. Miejskich Obszarach Funkcjonalnych (MOF). Jak wskazano w uzasadnieniu, obecne formy współpracy, takie jak związki komunalne czy stowarzyszenia, okazały się niewystarczające do kompleksowego i trwałego planowania zintegrowanego rozwoju ponadlokalnego.

Związek rozwojowy jako nowa forma wspólnego zarządzania JST

Najważniejszym elementem reformy jest powołanie związku rozwojowego – nowej instytucji posiadającej osobowość prawną, która będzie zrzeszać tzw. miasta centralne oraz powiązane z nimi funkcjonalnie gminy i powiaty. Prawo do inicjowania procesu tworzenia związku otrzymają 82 miasta o znaczeniu subregionalnym, zgodnie z projektem Strategii Rozwoju Polski do 2035 roku. 

Jak zaznaczono w OSR projektu, związek rozwojowy ma być wielozadaniowym związkiem JST, odpowiadającym za wykonywanie wskazanych w projekcie ustawy zadań publicznych, takich jak planowanie rozwoju, koordynowanie kierunków rozwoju edukacji z uwzględnieniem potrzeb rynku pracy, integrowanie organizatorów publicznego transportu zbiorowego, wspieranie mobilności miejskiej, adaptacja do zmian klimatu i ochrona środowiska, opiniowanie inwestycji celu publicznego w zakresie transportu, promocja związku rozwojowego i jego obszaru.

Związek rozwojowy będzie mógł pełnić także funkcję koordynującą wykonywanie zadań gmin i powiatów z zakresu innych polityk publicznych, na podstawie własnego statutu i zawieranych porozumień. Statut będzie określał m. in. sposób funkcjonowania organów związku, organizację jego działań, zakres współpracy w obszarach nie objętych zadaniami własnymi związku. Istotą regulacji jest możliwość dostosowania rozwiązań statutowych do zróżnicowanych problemów poszczególnych obszarów, skali ich występowania, zakresu i możliwych form współpracy.

Ustawa przewiduje dwa tryby tworzenia związków rozwojowych. Związek może zostać utworzony od nowa lub powstać w wyniku przekształcenia istniejącego związku międzygminnego, powiatowo-gminnego lub stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego, zwłaszcza jeżeli podmioty te posiadają znaczący dorobek prawny, inwestycyjny, majątkowy lub finansowy, a w szczególności gdy pełniły funkcję związku zintegrowanych inwestycji terytorialnych (ZIT).

Finansowanie związków rozwojowych

Projekt wprowadza progresywny mechanizm finansowania związków rozwojowych, zgodnie z którym wsparcie z budżetu państwa będzie rosło wraz ze stopniem integracji jednostek i przejmowaniem przez związek kolejnych zadań publicznych.

Zaproponowano stopniowe dochodzenie do docelowego udziału w dochodach mieszkańców. W OSR wskazano, że model ten może zostać skorygowany, a ostateczne rozwiązania w tym zakresie zostaną przesądzone na etapie prac Rady Ministrów.

Projekt przewiduje też nową formułę współpracy pomiędzy administracją rządową, samorządem województwa a związkiem rozwojowym – komitet rozwoju. Ma on zapewnić koordynację i współpracę w planowaniu rozwoju w wieloszczeblowym systemie zarządzania publicznego. 

Główną kompetencją komitetu rozwoju będzie opracowanie rekomendacji dotyczącej karty rozwoju, przyjęcie oraz koordynowanie jej wdrażania. Karta rozwoju, to rodzaj umowy trójstronnej mającej charakter deklaracji i zobowiązania w zakresie podejmowania działań służących realizacji wskazanych w niej przedsięwzięć, w tym inwestycji.

Zdaniem autorów projektu wprowadzenie związku rozwojowego przyczyni się do zwiększenia efektywności wydatkowania środków publicznych oraz umożliwi uzyskanie dodatkowych efektów rozwojowych dzięki synergii finansowej. „Mechanizm ten pozwoli na łączenie i komplementarne wykorzystanie środków pochodzących z różnych źródeł – dochodów własnych związków rozwojowych, budżetów jednostek samorządu terytorialnego, krajowych środków budżetowych, funduszy europejskich oraz innych dostępnych instrumentów finansowych” – wskazano w OSR projektu.

Według projektodawców, związek rozwojowy ma być docelowo podstawową formą współpracy jednostek samorządu terytorialnego przy wdrażaniu zintegrowanych instrumentów terytorialnych Unii Europejskiej w kolejnej perspektywie finansowej 2028–2034. 

mp/