W raporcie z kontroli NIK przypomniała, że Rządowy Program Odbudowy Zabytków (RPOZ) został uruchomiony w 2022 r. w ramach Funduszu Przeciwdziałania COVID-19. Celem programu było wspieranie remontów, odbudowy i poprawy stanu zabytków należących do samorządów oraz podmiotów spoza sektora finansów publicznych.

Łącznie w ramach RPOZ samorządy złożyły ponad 19 tys. wniosków na finansowanie zabytkowych obiektów użyteczności publicznej, takich jak: żłobki, przedszkola, szkoły, muzea, świetlice wiejskie, ośrodki zdrowia, remizy strażackie, domy pomocy społecznej, ośrodki kultury, dworce PKP, siedziby urzędów. We wnioskach na udzielenie dotacji właścicielom zabytków znajdowało się ponad 5,3 tys. przedsięwzięć dotyczących zabytkowych obiektów sakralnych i 425 inwestycji, które obejmowały obiekty niesakralne.

Kontrola NIK objęła działania Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i Ministerstwa Finansów, BGK oraz 21 urzędów gmin w siedmiu województwach, prowadzone między 1 stycznia 2022 r. a 5 września 2025 r.

Kontrola wykazała, że przed ustanowieniem Programu nie zdefiniowano celów, które planowano osiągnąć w wyniku jego realizacji, a ustanowienie Programu nie zostało poprzedzone konsultacjami publicznymi.

W 15 z 21 skontrolowanych urzędach gmin proces naboru wniosków o dofinansowanie zabytków był nietransparentny. Gminy nie zapewniały właścicielom zabytków informacji o możliwości ubiegania się o dofinansowanie, nie określały kryteriów wyboru, a w niektórych przypadkach stosowały kryteria dyskryminujące. Ograniczało to dostęp do środków i prowadziło do uprzywilejowania wybranych właścicieli zabytków.

Nie określono procedury pozwalającej na przejrzystą ocenę projektów – nie ustalono punktacji ani wag poszczególnych kryteriów, co uniemożliwiało stworzenie rankingu wniosków i weryfikację, czy wszystkie były oceniane według jednolitych zasad.

W części skontrolowanych gmin nie sporządzono gminnego programu opieki nad zabytkami. Tymczasem programy takie mają służyć planowaniu działań, dzięki którym lokalne zabytki będą zachowane i stanowią istotny element zarządzania dziedzictwem kulturowym na danym obszarze.

NIK zarekomendowała Ministrowi Finansów i Gospodarki, by przy redystrybucji środków na finansowanie zadań państwa poza ustawą budżetową (co powinno być rozwiązaniem czasowym) każdorazowo wprowadzane były mechanizmy gwarantujące, w tym obiektywne kryteria przyznawania środków finansowych, formułowanie określonych w czasie, konkretnych i mierzalnych celów oraz weryfikacja osiągniętych efektów. Zdaniem NIK należy też wprowadzić tryb odwoławczy od sposobu rozpatrzenia wniosków oraz umożliwić pełne odtworzenie procesu decyzyjnego.

Z kolei do wójtów, burmistrzów i prezydentów miast NIK zawnioskowała o zweryfikowanie, czy dla gminy został sporządzony i przyjęty gminny program opieki nad zabytkami. W przypadku jego braku – o sporządzenie takiego programu.

mp/