W piśmie skierowanym do premiera i minister klimatu Związek Gmin Wiejskich RP wyraził „głębokie zaniepokojenie obecnym funkcjonowaniem systemu kaucyjnego, który w praktyce przerzuca większość kosztów na konsumentów i gminy, przy jednoczesnym braku realnej odpowiedzialności producentów". Związek przypomniał, że system miał funkcjonować w powiązaniu z mechanizmem ROP-u, który decyzją rządu został odsunięty w czasie.

„Odroczenie wdrożenia ROP-u oszukuje samorządy, które planowały funkcjonowanie systemu w powiązaniu z tym mechanizmem. Instalacje komunalne w gminach wiejskich tracą krytyczny komponent infrastrukturalny” – czytamy w stanowisku.

ZGWRP powołując się na badania IBRIS wskazał na niski poziom wykorzystania systemu przez konsumentów. Z badań wynika, że aż 48,1 proc. badanych nigdy nie oddała opakowań objętych kaucją, a kolejne 24,4 proc. badanych zadeklarowało, że robi to rzadko. Zdaniem ZGWRP środki z nieodebranych kaucji trafiają w większości do operatora systemu, podczas gdy gminy wiejskie nie uzyskują proporcjonalnych korzyści.

„Widoczny jest efekt odwrotny do zamierzonego: system zamiast wspierać infrastrukturę komunalną i zwiększać poziom odzysku opakowań, generuje dochody podmiotom prywatnym kosztem publicznych interesów” – uzasadniły gminy wiejskie.

Wśród kluczowych problemów funkcjonowania systemu ZGWRP wskazał również brak automatów do zwrotu opakowań, brak jawnych mechanizmów kontroli i rozliczenia środków trafiających do operatorów oraz pokrycie przez gminy wiejskie część kosztów obsługi, które powinny spoczywać na producentach. Zdaniem związku część mieszkańców nie może też wykorzystać otrzymanych po zwrocie opakowań kuponów i traci środki z wpłaconej kaucji.

„Zjawisko to w praktyce oznacza dodatkowe, niezamierzone obciążenie finansowe mieszkańców terenów wiejskich oraz generowanie środków pozostających w systemie bez realnego powiązania z poziomem zbiórki i odzysku opakowań” – pisze ZGWRP.

W związku z powyższym gminy wiejskie zaapelowały o wprowadzenie zmian w funkcjonowaniu systemu kaucyjnego. Związek wnosi m.in. o powiązanie systemu z ROP-em, zwiększenie odpowiedzialności producentów, wprowadzenie pełnej jawności finansowania systemu i wprowadzenia mechanizmu, w którym nieodebrane kaucje rekompensują koszty gmin i wspierają lokalną infrastrukturę komunalną.

Dodatkowo zdaniem ZGWRP wolumen opakowań zebranych w ramach systemu kaucyjnego powinien być przypisany do poziomów recyklingu gmin, na terenie których powstały odpady.

„Obecny model prowadzi do sytuacji, w której gminy ponoszą koszty systemu gospodarki odpadami, tracą najcenniejsze frakcje surowcowe, a jednocześnie nie uzyskują efektu w postaci poprawy wymaganych poziomów odzysku. Taki mechanizm narusza zasadę spójności systemu oraz równowagi między odpowiedzialnością a korzyściami” – czytamy w stanowisku.

ZGWRP wniósł też o natychmiastowy audyt systemu przez Najwyższą Izbę Kontroli. Związek domaga się kontroli w zakresie funkcjonowania systemu kaucyjnego i powiązań z ROP-em, weryfikacji przepływu środków, realizacji zobowiązań producentów oraz prawidłowości funkcjonowania systemu w gminach wiejskich.

„Obecny system kaucyjny działa w niepełnej formie, oszukując samorządy wiejskie i przerzucając koszty na konsumentów. (…) Związek Gmin Wiejskich RP wzywa do natychmiastowej reformy systemu, wprowadzenia pełnej odpowiedzialności producentów oraz przeprowadzenia audytu NIK w tym obszarze” – czytamy w stanowisku.

System kaucyjny ruszył 1 października 2025 roku. Choć pierwotnie planowano wcześniejszy termin, nowelizacja ustawy przesunęła go, aby umożliwić lepsze przygotowanie infrastruktury. System obejmuje plastikowe butelki (PET) do 3 l, puszki aluminiowe/metalowe do 1 l oraz butelki szklane wielokrotnego użytku do 1,5 l.

Z kolei w marcu 2026 r. resort klimatu przedstawił zaktualizowaną wersję projektu ustawy wdrażającej nowy system ROP, która przewiduje przesunięcie terminu wejścia w życie systemu na 2027 r.

mc/ mp/