Fot. PAP/Tytus Żmijewski
Liczba nauczycieli w największych polskich miastach rośnie szybciej niż w reszcie kraju, jednak i tam samorządy stoją w obliczu narastającego kryzysu demograficznego kadry oświatowej. Z raportu Unii Metropolii Polskich wynika, że w 12 największych polskich miastach na jednego nauczyciela przed 30. rokiem życia przypada już niemal dwóch w wieku co najmniej 60 lat.
Centrum Analiz i Badań Unii Metropolii Polskich opublikowało analizę sytuacji kadrowej i wynagrodzeń w 12 miastach (Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie i Wrocławiu) w latach szkolnych od 2019/2020–2025/2026.
Z raportu wynika, że w roku szkolnym 2025/2026 w szkołach 12 miast UMP zatrudnionych było 114 tys. nauczycieli (107 tys. etatów), co stanowi blisko 18 proc. całej kadry nauczycielskiej w Polsce. Jednocześnie w ciągu sześciu lat liczba nauczycieli w metropoliach wzrosła o 9 proc. (w kraju o 5 proc.).
Autorzy raportu zwrócili jednak uwagę, że te dane kadrowe tylko na pierwszy rzut oka mogą wskazywać na stabilną sytuację kadr nauczycielskich. Raport pokazuje, że za rosnącymi liczbami kryją się jednocześnie mniej korzystne procesy kadrowe. Przybywa przede wszystkim nauczycieli w wieku emerytalnym lub przedemerytalnym, a ubywa osób rozpoczynających karierę zawodową. W efekcie problemem nie staje się dziś sama liczba nauczycieli, lecz możliwość zastąpienia tych, którzy będą odchodzić z zawodu w kolejnych latach.
Z opracowania wynika, że w 12 największych polskich miastach na jednego nauczyciela przed 30. rokiem życia przypada już niemal dwóch w wieku co najmniej 60 lat. W miastach UMP wzrost liczby nauczycieli w wieku powyżej 60 lat wyniósł 69 proc. — z 9,4 tys. do 15,9 tys. osób. W tym samym czasie liczba najmłodszych nauczycieli (do 29 lat) spadła o 11 proc. (do 8,5 tys. osób), a grupa w wieku 30–39 lat zmniejszyła się z 26 tys. do 23 tys.
Z analizy UMP wynika, że w szkołach zlokalizowanych w największych miastach pracuje obecnie 14,3 tys. nauczycieli w wieku emerytalnym. Autorzy raportu zwrócili uwagę, że ich pozostawanie w zawodzie doraźnie łagodzi niedobory, jednak luka pokoleniowa została jedynie odroczona w czasie.
Wskazano przy tym, że wymiana pokoleniowa nauczycieli zachodzi tylko w nielicznych ośrodkach (Kraków i Rzeszów — wzrost liczby młodych o 34 proc.), podczas gdy w Warszawie ich liczba spadła aż o 37 proc. (z 3,5 tys. do 2,2 tys.), a w Szczecinie o 27 proc. i Łodzi o 22 proc.
W metropoliach przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto na jeden etat nauczycielski w roku szkolnym 2025/2026 wyniosło 8615 zł i było o ok. 220 zł niższe od średniej krajowej (8838 zł). Różnica ta wynika głównie ze struktury awansu (w UMP nauczyciele dyplomowani stanowią 52 proc. etatów, wobec 59 proc. w Polsce) oraz braku dodatku wiejskiego.
W raporcie zwrócono uwagę, że głównym czynnikiem wzrostu pensji (nominalnie o 86 proc. w latach 2019–2026) były podwyżki centralne. Spadła natomiast rola samorządowego dodatku motywacyjnego, którego udział w pensjach zmalał z 7 proc. do 4 proc. Autorzy opracowania zauważyli, że w Warszawie kwota tych dodatków spadła nominalnie o 9 proc., w Łodzi o 21 proc., a we Wrocławiu o 13 proc. W efekcie pensja początkującego nauczyciela w Warszawie, która w 2019 r. była o 25 proc. wyższa od średniej krajowej, w roku 2025/2026 przewyższała ją już tylko o 6 proc.
W ubiegłym roku szkolnym w największych miastach rozwiązano umowy o pracę odpowiadające 5,9 tys. etatów (6 proc. ogółu, przy 4 proc. w skali kraju), z czego 22 proc. stanowiły wypowiedzenia. Placówki radzą sobie z tym problemem stosując elastyczne formy zatrudnienia. W efekcie praca w więcej niż jednej placówce dotyczy już 20 proc. nauczycieli pracujących w metropoliach (23,2 tys. osób; wzrost o 31 proc.), a liczba osób zatrudnionych z art. 15 Prawa oświatowego wzrosła o 120 proc. (do 1,1 tys. osób).
Raport wskazuje też na 94-procentowy wzrost liczby etatów związanych ze wsparciem rewalidacyjnym i specjalnym (do 17 tys. etatów). Istotną zmianą jest również napływ nauczycieli z zagranicy — w UMP pracuje 1141 nauczycieli-cudzoziemców (wzrost o 222 proc.), z czego 69 proc. (784 osoby) stanowią nauczyciele z Ukrainy.
mp/