Na przestrzeni ostatnich lat można zauważyć znaczącą zmianę w cyberprzestępczości. Wcześniej kojarzona była głównie z atakami na systemy komputerowe oraz dużymi stratami finansowymi np. akcja „wirus ILOVEYOU”. Obecnie oszuści wykorzystują przede wszystkim ludzkie emocje, nieuwagę, zaufanie. Dzięki rozwojowi Internetu oszustwa stały się wiarygodniejsze, łatwiej jest je przeprowadzić oraz można dotrzeć nimi na ogromną skalę.

Najczęściej wykorzystywanym mechanizmem jest przede wszystkim phishing, czyli podszywanie się pod znane osoby czy instytucje, aby wyłudzić dane ofiary. Do takiego zagrożenia oszust może wykorzystać wiadomość SMS, e-mail czy media społecznościowe. Nowe technologie sprawiają, że coraz częściej wykorzystuje się również technologie naśladowania głosu lub wizerunku konkretnej osoby. Dzięki temu przestępcy mogą tworzyć przekazy, które na pierwszy rzut oka wyglądają wiarygodnie. 

Do wyboru do koloru: o rodzajach oszustw

Popularnym sposobem działania jest oszustwo „na wnuczka”, „na bliską osobę” lub „na kuriera”. Wykorzystywane w nich presja czasu i stres, mają skłonić użytkownika do konkretnego działania. Podobny mechanizm wykorzystuje smishing, który polega na manipulacji za pomocą wiadomości SMS.

Zagrożeniem są również oferty „cudownych leków”, fikcyjnych aptek, oszustwa na portalach ogłoszeniowych, oferty „łatwej pracy zdalnej”. W każdym przypadku celem jest chęć wywarcia wpływu, aby osoba podjęła konkretne działanie. Dlatego warto mieć świadomość na temat czyhających zagrożeń i sceptycznie podchodzić do napotkanych informacji. 

Psychologiczny aspekt cyberprzestępczości

Cyberprzestępczość przestała wykorzystywać jedynie geniuszy i hackerów, lecz zaczęła korzystać z manipulacji, którymi posłużyć się może każdy. Przykładem może być zbiór reguł, który opisuje działanie cyberprzestępców (tzw. 6 zasad wpływu społecznego Cialdiniego):

1.    Reguła wzajemności - chęć odwdzięczenia się za usługę.
2.    Reguła zaangażowania i konsekwencji - gdy zaczniemy podejmować konkretne działanie, chcemy dokończyć proces by być konsekwentni.
3.    Reguła społecznego dowodu słuszności - sugerowanie się działaniami innych w kwestiach bezpieczeństwa.
4.    Reguła lubienia i sympatii - chętniej ulegamy osobom, które są dla nas miłe lub bliskie.
5.    Reguła autorytetu - posłuszeństwo wobec instytucji.
6.    Reguła niedostępności - obawa przed stratą, przy sztucznym poczuciu pośpiechu np. oferty ograniczonej czasowo

Poznanie reguł już jest mechanizmem obronnym. Obecnie jednak wiele przestępców personalizuje swoje ataki przy użyciu SI, tworząc bardziej wiarygodne treści. W taki razie, jak chronić się skuteczniej? 

Ochrona siebie i swoich danych w praktyce, a rola edukacji

Ochrona siebie zaczyna się na poziomie podejmowania decyzji. Warto sceptycznie podchodzić do próśb o podanie danych, zalogowanie się czy dopłacenie. Warto zatrzymać się przed podjęciem pochopnego działania. Pomocne są dostępne metody podwójnej weryfikacji logowania, dwuetapowego uwierzytelniania, klucze dostępu oraz możliwości zastrzeżenia numeru PESEL. 

Dużą rolę odgrywa również edukacja. Warto znać uniwersalną prawdę, że ofiarą oszustwa może być każdy, niezależnie od wieku czy miejsca zamieszkania. Kluczowe jest posiadanie świadomości na temat funkcjonowania mechanizmów zagrożeń, komunikacja międzypokoleniowa i świadome podchodzenie do informacji.

Źródła: „Raport Roczny 2025 z działalności CERT Polska” - CERT Polska

„Media and information literate citizens: think critically, click wisely”- UNESCO

„The evolving threat landscape: how encryption, proxies and AI are expanding cybercrime”- IOCTA 2026

„Threat Landscape 2025” - ENISA

„Zakupy leków w internecie”- Główny Inspektorat Farmaceutyczny

Źródło informacji: Fundacja Warszawski Instytut Bankowości