Dr hab. Mariusz Szyrski
Żyjemy w czasach różnych napięć związanych z bezpieczeństwem – tak w wymiarze krajowym jak i międzynarodowym. W związku z tym administracja publiczna – w tym także jednostki samorządu terytorialnego – jak nigdy muszą być gotowe na właściwą i szybką reakcję – powiedział w rozmowie z Serwisem Samorządowym PAP dr hab. Mariusz Szyrski, prof. UKSW.
Po tragicznym zamachu w Krakowie, do którego doszło 7 listopada na Rynku Głównym, w przestrzeni publicznej pojawiła się dyskusja, czy polskie miasta są odpowiednio przygotowane na możliwe zagrożenia. O głos zapytaliśmy dr hab. Mariusza Szyrskiego – profesora Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, współautora komentarza do ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz autora komentarzy do ustawy o zarządzaniu kryzysowym i ustawy o stanie klęski żywiołowej.
Serwis Samorządowy PAP: Zamach w Krakowie wstrząsnął opinią publiczną. Zdaniem wielu osób zaburzył on poczucie bezpieczeństwa. Inni z kolei twierdzą, że takie lub podobne wydarzenie w Polsce było do przewidzenia. Jakie jest Pana zdanie na ten temat?
Mariusz Szyrski, prof. UKSW: Wydarzenia w Krakowie są tragicznym przykładem tego, jak poważne konsekwencje może mieć przemoc w przestrzeni publicznej. Żyjemy w czasach różnych napięć związanych z bezpieczeństwem – tak w wymiarze krajowym jak i międzynarodowym. W związku z tym administracja publiczna – w tym także jednostki samorządu terytorialnego – jak nigdy muszą być gotowe na właściwą i szybką reakcję.
Nie można przy tym budować poczucia bezpieczeństwa tylko na założeniu, że skoro określone zdarzenia są mało prawdopodobne, to nie wymagają przygotowania. Należy uwzględniać również zdarzenia rzadkie, ale mogące powodować bardzo poważne skutki. W tym właśnie kierunku idzie ostatnia nowelizacja przepisów ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym zmieniająca zasady przygotowywania planów zarządzania kryzysowego w kierunku oceny ryzyka, które także opisałem w komentarzu do tej właśnie ustawy. Nowelizacja wprowadziła podział na plany zarządzania ryzykiem oraz plany reagowania kryzysowego, co zmienia znacząco optykę. Zapewnienie bezpieczeństwa nie oznacza bowiem wyeliminowania wszystkich zagrożeń, bo to jest oczywiście niemożliwe. Oznacza natomiast ograniczanie prawdopodobieństwa ich wystąpienia, a w przypadku zaistnienia zagrożenia – minimalizowanie skutków i zdolność administracji publicznej i służb do szybkiej reakcji.
PAP: Po ataku 7 listopada wiele miast zdecydowało się wzmocnić środki ochrony wokół popularnych miejsc turystycznych. Stawiane są betonowe zapory i wzmacniane patrole służb. Czy Pana zdaniem polskie miasta są dziś przygotowane na podobne zdarzenia jak atak w Krakowie?
M.Sz.: Możliwości operacyjne i materialne poszczególnych miast czy gmin są w Polsce bardzo zróżnicowane. Niektóre miasta na przykład od lat inwestują w monitoring, zabezpieczenia przestrzeni publicznych, inne dopiero po ostatnich wydarzeniach zaczęły intensywniej analizować swoje dotychczasowe rozwiązania.
Przykładowo – Wrocław dysponował już zasobem betonowych zapór i zapowiedział kolejne zabezpieczenia, Warszawa wprowadziła bariery w rejonie ulicy Krakowskie Przedmieście. Są to działania potrzebne. Jednak zapory ograniczające możliwość wjazdu pojazdem mogą być skuteczne wobec tylko określonego rodzaju zagrożenia, ale nie rozwiązują problemu ataku innego rodzaju.
Zabezpieczenie przestrzeni publicznej wymaga więc połączenia rozwiązań urbanistycznych, technicznych i organizacyjnych, odpowiedniej obecności służb, monitoringu, procedur reagowania oraz przygotowania osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.
Trzeba również pamiętać, że zabezpieczanie przestrzeni publicznej nie odbywa się w próżni prawnej. Instalowanie barier, ograniczanie wjazdu do określonych obszarów czy zmiana organizacji ruchu muszą uwzględniać uprawnienia i obowiązki zarządców dróg i podmiotów zarządzających ruchem oraz przepisy dotyczące bezpieczeństwa ruchu drogowego. Nie można więc traktować zabezpieczeń wyłącznie jako pewnej decyzji technicznej. Muszą one mieć odpowiednie uzasadnienie, podstawę prawną, a także uwzględniać dostępność przestrzeni dla mieszkańców i służb ratunkowych. Ważne jest przy tym także zachowanie możliwości szybkiego wjazdu karetek, pojazdów straży pożarnej czy Policji. Miasto powinno przy tym jednak pozostać przestrzenią otwartą i dostępną dla mieszkańców.
PAP: Przypomnijmy więc, kto w praktyce odpowiada za bezpieczeństwo mieszkańców w takich sytuacjach?
M.Sz.: Odpowiedzialność jest podzielona, ale nie oznacza to, że nie można wskazać w ustawach zadań czy kompetencji poszczególnych podmiotów.
W przypadku bezpośredniego ataku zasadniczą rolę operacyjną odgrywa Policja, której zadaniem jest ochrona życia i zdrowia ludzi oraz utrzymywanie bezpieczeństwa i porządku publicznego. W przypadku zdarzeń o charakterze terrorystycznym znaczenie mają również przepisy ustawy z dnia 10 czerwca 2016 r. o działaniach antyterrorystycznych, która określa zasady współpracy właściwych organów i służb. Państwowa Straż Pożarna i zespoły ratownictwa medycznego odpowiadają natomiast za realizację zadań ratowniczych i pomoc poszkodowanym, stosownie do swoich kompetencji.
PAP: A jaka jest rola administracji publicznej w takich sytuacjach?
M.Sz.: Rola administracji publicznej w ramach zarządzania kryzysowego jest inna. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym wskazuje właściwe organy na poszczególnych poziomach administracji: Radę Ministrów, wojewodę, starostę oraz wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Nie oznacza to przejęcia przez te organy kompetencji operacyjnych Policji czy innych służb. Ich zadaniem jest przede wszystkim przygotowanie systemu, planowanie, koordynowanie działań, organizowanie współpracy oraz zapewnienie warunków do skutecznego reagowania.
Warto pamiętać, że nowa ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej z 2024 r. wprowadza dodatkowo podział na organy ochrony ludności i podmioty ochrony ludności – włączając tym samym do systemu organizacje pozarządowe.
W sytuacji kryzysowej kluczowa jest zatem współpraca poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego, administracji rządowej, właściwych służb i NGO. To jest zawsze najtrudniejsze wyzwanie w obliczu szybko zmieniającej się sytuacji kryzysowej i narastającego zagrożenia.
PAP: Czy samorządy mają dziś odpowiednie narzędzia, kompetencje i środki finansowe, by realizować zadania związane z bezpieczeństwem mieszkańców? Gdzie występują największe braki?
M.Sz.: Jednostki samorządu terytorialnego mają określone zadania publiczne opisane w Konstytucji RP i przepisach ustrojowych. Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym zalicza porządek publiczny i bezpieczeństwo obywateli do zadań własnych gminy, a ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym nakłada na wójta, burmistrza i prezydenta miasta konkretne obowiązki związane z przygotowaniem, reagowaniem i usuwaniem skutków zagrożeń. Nowa ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej z 2024 roku dodatkowo rozszerzyła zakres tych zadań w kierunku przygotowania mieszkańców, organizacji zasobów i zapewnienia ciągłości działania. Mamy tu zatem przepisy trzech różnych ustaw, które w sytuacji kryzysowej należy stosować – z uwagi na rozwój sytuacji – szybko, co czasem może okazać się problematyczne. Regulacja prawna musi być zatem maksymalnie przejrzysta i jasna.
Nie można przy tym pomijać poziomu zasobów (w tym finansowych) i różnic pomiędzy dużymi miastami a mniejszymi gminami. Duży ośrodek miejski jest w stanie dysponować rozbudowanym monitoringiem, strażą miejską i wyspecjalizowaną komórką zarządzania kryzysowego. Mniejsza gmina często ma znacznie bardziej ograniczone zasoby kadrowe i finansowe. Zdarza się, że osoby odpowiedzialne za zarzadzanie kryzysowe w małych gminach zatrudnione są tylko na część etatu.
Istotną szansą jest tu zatem nowy Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031, który przewiduje ponad 100 mld zł na rozwój systemu bezpieczeństwa publicznego, w tym także bezpośrednio dla jednostek samorządu terytorialnego. Te pieniądze powinny przełożyć się na rozbudowę systemów ostrzegania, łączności i rozwój podstawowych zasobów.
Warto również wyciągać wnioski z kontroli prowadzonych przez Najwyższą Izbę Kontroli. Raport dotyczący powodzi z 2024 r., opublikowany przez NIK w sierpniu 2026 r., wykazał m.in. problemy z aktualnością planów zarządzania kryzysowego, organizacją ćwiczeń, łącznością i obiegiem informacji. NIK odnosiła się oczywiście do innego rodzaju zagrożenia niż atak terrorystyczny, ale ujawnione słabości mają często charakter systemowy. Największe braki dostrzegam właśnie we współdziałaniu instytucji i regularnym sprawdzaniu, czy przyjęte procedury rzeczywiście działają w praktyce.
PAP: Jednym z najbardziej rozpoznawalnych systemów alarmowania mieszkańców o zagrożeniach jest alert RCB. Ale są też inne możliwości. Czy pana zdaniem obecny system informujący mieszkańców o niebezpieczeństwie jest wystarczający?
M.Sz.: Alert RCB jest potrzebnym narzędziem, ale nie może być traktowany jako kompletny i jedyny system ostrzegania ludności. Jest to system SMS-owy uruchamiany w sytuacjach bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia na znaczącym obszarze. Najmniejszym obszarem, na który może być wysyłany alert RCB jest obecnie powiat.
Alert nie służy więc do przekazywania szczegółowych instrukcji dla ludności dotyczących dynamicznie rozwijającego się zdarzenia na przykład w jednej dzielnicy miasta. W przypadku takiego zagrożenia konieczne jest wykorzystanie również lokalnych kanałów komunikacji, urządzeń nagłaśniających, komunikatów służb, mediów i oficjalnych serwisów miejskich.
Najważniejsze jest, aby komunikat był szybki, jednoznaczny i praktyczny: informował, gdzie występuje zagrożenie, jak należy się zachować, a których miejsc unikać. Mieszkaniec nie może pozostać w sytuacji konieczności samodzielnej interpretacji komunikatu na przykład na podstawie kilku sprzecznych informacji znalezionych w Internecie. Czekamy również na wprowadzenie w życie zapowiedzianego przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji systemu cell broadcast, czyli technologii przesyłania komunikatów alarmowych bezpośrednio przez stacje bazowe sieci komórkowej na telefony znajdujące się w zasięgu określonego obszaru.
PAP: Czy pana zdaniem po ostatnich wydarzeniach potrzebne są zmiany w przepisach dotyczących bezpieczeństwa miast i ochrony ludności? Jeśli tak, jakie konkretnie?
M.Sz.: Nie zaczynałbym z pewnością od propozycji kolejnej nowelizacji przygotowanej pod wpływem ostatnich tragicznych zdarzeń. Polska w ostatnich kilku latach dokonała istotnej przebudowy regulacji prawnej. Mamy w obrocie prawnym nową ustawę z 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, znowelizowaną ustawę z 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, a także ustawę z dnia 11 marca 2022 r. o Obronie ojczyzny.
W pierwszej kolejności na miejscu decydentów sprawdziłbym, jak wygląda obecnie – po kilku latach – realizacja regulacji ustawowej na poziomie wykonania prawa. Przede wszystkim mam na myśli stan przygotowania oraz aktualizacji planów zarządzania kryzysowego oraz innych dokumentów planistycznych.
Dostrzegam także pilną potrzebę doprecyzowania zasad ochrony ogólnodostępnych przestrzeni publicznych, zwłaszcza miejsc gromadzenia się dużej liczby ludności, które nie zawsze są objęte szczególnymi regulacjami dotyczącymi bezpieczeństwa imprez masowych. Warto rozważyć wprowadzenie bardziej jednolitych zasad oceny ryzyka, określenia zasad współpracy samorządu terytorialnego z Policją i zarządcami przestrzeni oraz uporządkowanie odpowiedzialności za finansowanie i utrzymanie zabezpieczeń. Należy przy tym zachować zasadę proporcjonalności. Nie każda ulica czy plac wymaga przecież od razu betonowych zapór, a rozwiązania ograniczające dostępność przestrzeni publicznej muszą uwzględniać potrzeby służb ratunkowych i osób z niepełnosprawnościami.
Potrzebujemy przede wszystkim lepszego wdrożenia istniejącego prawa, a tam, gdzie praktyka ujawni lukę – przemyślanych zmian, a nie rozbudowy przepisów dla tworzenia samej regulacji prawnej.
PAP: Gdyby miał Pan wskazać trzy najważniejsze działania, które prezydenci miast, burmistrzowie i wójtowie powinni podjąć już teraz, aby zwiększyć bezpieczeństwo mieszkańców, co znalazłoby się na tej liście?
M.Sz.: Po pierwsze, przeprowadzenie wspólnie z Policją, Państwową Strażą Pożarną i innymi właściwymi podmiotami przeglądu poziomu bezpieczeństwa przestrzeni publicznych, gdzie może gromadzić się duża ilość osób. Nie chodzi o publikowanie map potencjalnych zagrożeń, ale o rzeczywistą ocenę ryzyka i ustalenie, gdzie potrzebne są dodatkowe rozwiązania organizacyjne lub techniczne.
Po drugie, przygotowanie odpowiednich zabezpieczeń przestrzeni miejskiej. Mogą to być bariery, słupki, monitoring, ograniczenia wjazdu czy zmiany organizacji ruchu, ale powinny wynikać z analizy zagrożeń, a nie z doraźnej nieprzemyślanej szerzej reakcji. Trzeba przy tym zachować możliwość szybkiego działania służb ratunkowych.
Po trzecie, sprawdzenie faktycznej gotowości do reagowania, a nie tylko posiadanych dokumentów. Trzeba odpowiedzieć sobie na kluczowe pytania – czy Policja, straż miejska, straż pożarna i ratownictwo medyczne wiedzą jak współpracować w przypadku nagłego ataku na danym obszarze? Kto powinien przekazać informacje mieszkańcom? Jak wygląda organizacja pomocy poszkodowanym i zabezpieczenie miejsca zdarzenia? Te kwestie powinny być dodatkowo regularnie ćwiczone. Niestety ostatnie raporty NIK wskazują, że takich powszechnych ćwiczeń wśród ludności nadal brakuje.
Rozmawiał Mariusz Celmer.
mc/