Blisko 200 tysięcy pracowników pomocy społecznej tworzy dziś prawdziwy „społeczny fort bezpieczeństwa” dla tych, których zagrożenia i kryzysy doświadczają najciężej – wskazał w rozmowie z Serwisem Samorządowym PAP przewodniczący Polskiej Federacji Związkowej Pracowników Socjalnych i Pomocy Społecznej Paweł Maczyński. Jego zdaniem zamiast planowanej reformy pomocy społecznej lepsze byłyby konkretne, punktowe zmiany usprawniające system.
Serwis Samorządowy PAP: Rozmawiamy przed Dniem Pracownika Socjalnego, który przypada 21 listopada, jaka jest dzisiaj sytuacja pracowników socjalnych i szerzej, całego systemu pomocy społecznej? Co wymaga najpilniejszej interwencji?
Przewodniczący Polskiej Federacji Związkowej Pracowników Socjalnych i Pomocy Społecznej Paweł Maczyński: Najpilniejsza dla nas jest oczywiście kwestia kadr i sytuacji samych pracowników, która nie tylko się nie poprawia, ale mamy też przekonanie, że w wyniku działań części Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz planowanych zmian m.in. w ustawie o pomocy społecznej, może się nawet pogorszyć. Na początku kadencji byliśmy zbudowani tym, że udało się doprowadzić do powstania dodatku rządowego dla pracowników systemu pomocy społecznej. Z dodatkiem są pewne kłopoty związane z tym, że nie wszyscy pracownicy go otrzymują i część musiała pójść do sądów, ale generalnie miał to być pierwszy element obiecanej szerszej reformy systemu pomocy społecznej, która miała obejmować też systemową poprawę warunków pracy i wynagradzania. Niestety obietnica nie została zrealizowana, a sytuacja nie tylko się nie poprawiła, ale też zmiany zaplanowane przez resort uderzają wprost w kadry pomocy społecznej.
PAP: W jaki sposób te propozycje uderzają w kadry?
PM: Przede wszystkim zaplanowano obniżenie standardów związanych z wykształceniem pracowników socjalnych oraz możliwość wykonywania zawodu pracownika socjalnego po ukończeniu studiów łączonych, co spotkało się ze wspólnym protestem praktyków, jak i uczelni kształcących do zawodu. Do tego dochodzą kwestie związane z obniżaniem standardów dla pozostałych pracowników pomocy społecznej. Na przykład osoba będąca opiekunem w domu pomocy społecznej może mieć po wprowadzonych już zmianach wyłącznie wykształcenie podstawowe, mimo że część z tych opiekunów bardzo mocno się kształciła i dbała o podnoszenie standardu świadczonej pracy. Zupełnym skandalem jest projektowane pozbawienie dostępu do pracownika socjalnego w schroniskach dla osób w kryzysie bezdomności. Takich przykładów jest więcej.
Oddzielną kwestią są Centra Usług Społecznych tworzone z tymi samymi zasobami kadrowymi, z którymi realizowane są dotychczasowe działania w obszarze pomocy społecznej. To nas bardzo mocno niepokoi, ponieważ już przeciążone zadaniami kadry obarcza się kolejnymi, zupełnie nowymi obowiązkami.
PAP: Ale przecież Centra Usług Społecznych miały być odpowiedzią na nowe wyzwania i potrzeby społeczne?
PM: Problem polega na tym, że nowe struktury tworzy się dokładnie tymi samymi pracownikami, którymi dysponujemy od lat. Z naszych raportów jasno wynika, że już wcześniej brakowało rąk do pracy na pierwszej linii: przy walce z ubóstwem, bezdomnością, w ochronie małoletnich czy w reagowaniu na sytuacje kryzysowe. Tymczasem obecnie, tym samym ludziom dokłada się zadania związane z usługami społecznymi kierowanymi do wszystkich mieszkańców, niezależnie od ich dochodu.
W efekcie Federacja otrzymuje zgłoszenia o przypadkach, gdy pracownicy są po prostu przenoszeni na nowo utworzone stanowiska w CUS-ach, by takie centrum w ogóle powstało, ale na ich dotychczasowe miejsca związane chociażby z ochroną dzieci przed przemocą nie zatrudnia się nikogo nowego. To podejście oznacza, że osoby wykluczone i marginalizowane jeszcze bardziej nie mogą liczyć na właściwą pomoc, ponieważ ten czas i energię pracownicy muszą teraz przeznaczyć na świadczenie usług dla wszystkich, niezależnie od ich sytuacji. Niepokoją nas w tym kontekście polaryzujące pracowników wypowiedzi i działania, które płyną ze strony ministerstwa i które są bardzo niebezpieczne, ponieważ uderzają w naszą propaństwową rolę. Kierownictwo odpowiedzialne w resorcie za pomoc społeczną powinno brać także odpowiedzialność za instytucjonalną pomoc i chronić pracowników, ale jest tak że dziś nie widzimy realnego szacunku do naszej pracy.
PAP: Czy u podstaw kryzysu kadrowego nie leży przede wszystkim problem niskich wynagrodzeń i braku pieniędzy w systemie?
PM: Bezsprzecznie. Nie da się zbudować stabilnych kadr pomocy społecznej bez godnych płac i odpowiednich warunków pracy. Tymczasem rządzący przyjęli założenie, co widać w Ocenie Skutków Regulacji wspomnianej nowelizacji, że reforma systemu pomocy społecznej ma kosztować dokładnie zero złotych. Jeśli wpisuje się do ustawy nowe zadania, jak choćby obowiązkową superwizję i uważa się je za bezkosztowe po stronie budżetu państwa, to w praktyce oznacza, że będą one fikcją. Co więcej, zamiast dofinansowania widzimy cięcia. Przykładem z ostatnich tygodni jest nagłe obcięcie dotacji na dodatki terenowe dla pracowników socjalnych, które wypłacane były przecież od lat.
Zatem założenie, że strona rządowa nie będzie w tych wydatkach w jakikolwiek sposób partycypowała jest próbą dopychania projektów kolanem i przerzucaniem odpowiedzialności na samorządy, a w szerszym kontekście także na rodziny i same osoby korzystające z pomocy.
PAP: Wspomniał Pan o samorządach, a przecież lokalne budżety muszą sprostać wielu wyzwaniom i oczekiwaniom mieszkańców. Zadania z zakresu pomocy społecznej nie zawsze mogą być priorytetem w planowaniu wydatków.
PM: Samorządy zostały postawione w bardzo trudnej sytuacji. Rząd nakłada na nie nowe obowiązki i zadania, jak rozszerzanie usług społecznych czy wprowadzone standardy dla usług opiekuńczych, twierdząc, że nie wymaga to dodatkowych nakładów z budżetu państwa albo że środki można pozyskać z projektów unijnych. W efekcie część gmin po prostu ucieka od realizacji zadań, które nie są obligatoryjne. Co gorsza, około 275 samorządów w Polsce nie jest w stanie realizować nawet podstawowego zadania obowiązkowego, jakim są usługi opiekuńcze.
Z kolei samorządy, które decydują się na sięganie po fundusze europejskie, wpadają w pułapkę tzw. „projektozy”. Rozmawiałem niedawno z burmistrzem, który wprost odmówił utworzenia CUS-u. Powiedział, że choć na start otrzyma grant unijny, to po zakończeniu projektu nie będzie w stanie utrzymać ciągłości usług ze środków własnych, a mieszkańcy oczekują pomocy w sposób stabilny, gwarantowany i pewny. Samorządowcy wolą więc nie składać mieszkańcom obietnic bez pokrycia.
PAP: Biorąc pod uwagę zmiany demograficzne, samorządy i tak będą musiały rozbudowywać pakiet usług społecznych skierowany m.in. do seniorów. Czy Pana zdaniem są na to przygotowane?
PM: Zdecydowanie nie. W Strategii Rozwoju Usług Społecznych finansowanie przerzucono w pierwszej kolejności na samorządy, rodziny, środki unijne oraz samych świadczeniobiorców. Budżet państwa znajduje się na szarym końcu. Efekty widzimy już dziś przy programach asystencji osobistej czy opieki wytchnieniowej, a nawet we wprowadzanych ustawach. W wielu gminach funduszy wystarcza zaledwie na pół roku dla garstki potrzebujących.
Błędem jest też uleganie panującej obecnie modzie na stawianie wyłącznie na wsparcie środowiskowe w miejscu zamieszkania przy jednoczesnym deprecjonowaniu pomocy instytucjonalnej. Polska ma jeden z najniższych wskaźników dostępności do stacjonarnej opieki długoterminowej, a o kryzysie rodzinnej pieczy zastępczej mówi sam resort rodziny. Tymczasem usiłuje się ograniczyć dostęp do pomocy instytucji, nie zapewniając realnej, stabilnej i ogólnodostępnej pomocy środowiskowej. Samym wsparciem środowiskowym nie rozwiążemy problemów np. demograficznych, o czym mówią pracownicy socjalni w wielu, także bogatszych od nas państwach. Potrzebujemy zatem zdrowej równowagi między usługami w środowisku a np. domami pomocy społecznej.
PAP: Wracając do reformy pomocy społecznej, wiosną ukazał się projekt ustawy o pomocy społecznej, do którego zgłoszono ponad tysiąc uwag. Co Pana zdaniem powinno ostatecznie znaleźć się w tej ustawie?
PM: Jako organizacja uważamy, że ten projekt powinien po prostu trafić do kosza. To byłaby największa przysługa, jaką rządzący mogliby oddać środowisku i podopiecznym. Projekt jest chaotyczny, szkodliwy i zignorował ryzyka oraz krytyczne uwagi zespołu eksperckiego. Szczerze mówiąc, nie mam złudzeń ani specjalnej nadziei na to, że pojawią się reformy rzeczywiście odpowiadające obecnym potrzebom i wyzwaniom kadrowym. Gdybym miał powiedzieć zwięźle: byle jak najdalej od tego projektu. Jest to projekt bardzo szkodliwy, zarówno od strony kadr, jak i osób korzystających z systemu pomocy społecznej. Oczywiście są tam pewne elementy, pod którymi byśmy się podpisali, ale całościowo jest to projekt, który przyniósłby więcej zagrożeń niż szans dla osób wymagających pomocy. Ponad 1000 uwag świadczy też o tym, że nie uwzględniał on głosu praktyków i specjalistów. Rozmowy z nami były fasadowe i prowadzone pod z góry założone zmiany. Sam zgłaszałem wiele wątpliwości i propozycji, będąc w powołanym przez resort - zespole do spraw reformy pomocy społecznej, gdzie wypracowano wiele rozwiązań, które w ogóle nie znalazły się w projekcie, ale za to pojawiły się zapisy, których w założeniach i zdaniu wielu praktyków w ogóle nie było. Chciałbym, abyśmy jak najszybciej zapomnieli o tym projekcie i żeby został on w ministerialnym biurku razem z uwagami, które wpłynęły. Niestety obawiam się, że dla niektórych ten projekt to jedyna szansa, by czymkolwiek się pochwalić.
PAP: Czy zatem lepszym rozwiązaniem byłaby rezygnacja z wielkiej reformy na rzecz mniejszych, bieżących korekt w przepisach o pomocy społecznej?
PM: Zdecydowanie tak. Od początku uważałem, że lepiej było wprowadzać punktowe zmiany usprawniające system. Najlepszym dowodem na słabość kierujących pomocą społeczną w resorcie jest kwestia corocznej weryfikacji kryteriów dochodowych. Choć zespół ekspercki uznał zapowiedź ministerstwa dotyczący tej waloryzacji za absolutny pewnik, ministerstwo podejmowało blisko dziesięć nieudanych prób jej wdrożenia. Ostatecznie projekt musiał zostać wniesiony jako poselski, bo resort rodziny nie był w stanie uzgodnić go z Ministrem Finansów. Skoro nie potrafiono przeprowadzić tak fundamentalnej zmiany, oczekiwanie wielkiej reformy jest naiwnością.
PAP: Czy w obliczu tak wielu trudności z jakimi boryka się system pomocy społecznej są dziś jakiekolwiek powody do optymizmu?
PM: Naszą jedyną nadzieją są ludzie, pracownicy socjalni, asystenci rodziny, opiekunowie, pracownicy pomocy społecznej, którzy mimo fatalnych warunków pracy trwają i angażują się w pomoc. Po wydarzeniach w Krakowie dużo mówi się dziś o codziennym i zwykle pomijanym bohaterstwie służb np. medycznych czy ratunkowych, pracowników z pierwszej linii. Pracownicy pomocy społecznej udowodnili nie raz swoje bohaterstwo i propaństwową postawę właśnie w codziennym służeniu społeczeństwu, ale także np. podczas pandemii, w trakcie kryzysu uchodźczego po wybuchu wojny w Ukrainie oraz podczas niedawnej powodzi na południu Polski. Gdy mija pierwsza fala pospolitego ruszenia, to właśnie oni zostają na miejscu i mozolnie odbudowują życie najbardziej poszkodowanych.
Dużo dyskutujemy też o budowaniu odporności społecznej państwa i twardego bezpieczeństwa w obliczu zagrożeń. Te zagrożenia mają także swój społeczny wymiar. Blisko 200 tysięcy pracowników pomocy społecznej tworzy dziś unikalną tkankę, prawdziwy „społeczny fort bezpieczeństwa” dla tych, których zagrożenia i kryzysy doświadczają najciężej. Mamy więc obowiązek go nie niszczyć, a raczej budować i wykorzystywać jego potencjał. Rządzący muszą jednak zacząć od rzeczy podstawowej - okazania realnego szacunku dla tej ciężkiej pracy pracowników i samych instytucji pomocowych.
Rozmawiała Monika Rozalska
mr/