Fot. FRDL
Jak wzmocnić pozycję rady wobec organu wykonawczego? Jak sprawić, by jej ustawowe kompetencje przekładały się na rzeczywisty wpływ na sprawy lokalnej wspólnoty? I jak budować kulturę dialogu w samorządzie, w którym coraz częściej trudno o porozumienie? Na te pytania szukali odpowiedzi uczestnicy i uczestniczki IV Krajowego Kongresu Przewodniczących Rad Gmin, Powiatów i Sejmików Województw, który odbył się 13–14 listopada 2026 r. w Krakowie.
Rada w cieniu włodarza? O równowadze władz w samorządzie
Zgodnie z Europejską Kartą Samorządu Lokalnego to demokratycznie wybierane rady stanowią podstawowy sposób urzeczywistniania prawa wspólnot lokalnych do samorządności. Również Konstytucja RP przyznaje organom stanowiącym istotne miejsce w ustroju samorządu terytorialnego. To właśnie rady gmin, rady powiatów i sejmiki województw są organami reprezentującymi wspólnoty samorządowe, podejmującymi najważniejsze rozstrzygnięcia w ich sprawach, sprawującymi kontrolę nad działalnością organów wykonawczych oraz tworzącymi przestrzeń dla publicznej debaty.
Tymczasem w praktyce wykonywanie tych funkcji bywa ograniczane przez nierównowagę organizacyjną, informacyjną i komunikacyjną w relacjach między organami stanowiącymi a wykonawczymi. Pytanie o rzeczywistą pozycję ustrojową rad i sejmików oraz możliwości jej wzmocnienia stało się zatem jednym z najważniejszych zagadnień podejmowanych podczas IV Krajowego Kongresu Przewodniczących.
Podczas dyskusji „Silna rada i sprawczy przewodniczący – jak wzmocnić pozycję organów stanowiących JST?” uczestnicy i uczestniczki zastanawiali się, jak wzmacniać rolę rad w lokalnym systemie władzy. Rozmawiano o możliwościach skutecznego reprezentowania mieszkańców, jakości procesów decyzyjnych, dostępie radnych do informacji, odpowiedzialności za podejmowane uchwały oraz budowaniu autorytetu przewodniczącego.
Kongres zwrócił uwagę na istotny problem ustrojowy: silna pozycja organu wykonawczego nie powinna oznaczać marginalizacji rady. Oba organy pełnią odmienne, ale wzajemnie uzupełniające się funkcje. Rada nie jest zapleczem administracyjnym urzędu ani wyłącznie miejscem zatwierdzania decyzji przygotowanych przez włodarza. Jest demokratyczną reprezentacją mieszkańców, a jej samodzielność i zdolność do sprawowania kontroli mają zasadnicze znaczenie dla jakości samorządności.
Od uprawnień do rzeczywistej kontroli. Rada musi mieć narzędzia i wiedzę
Jednym z ważnych tematów Kongresu była funkcja kontrolna organów stanowiących. Ustawowe uprawnienia rad gmin, rad powiatów i sejmików województw nie zawsze przekładają się na skuteczną praktykę kontrolną. Wymaga ona nie tylko znajomości przepisów, ale również odpowiedniej organizacji pracy rady i komisji, umiejętności analizy dokumentów oraz korzystania z dostępnych instrumentów prawnych.
W dyskusjach zwracano uwagę na znaczenie dostępu radnych do informacji, prawidłowego funkcjonowania komisji rewizyjnych, rozpatrywania skarg, wniosków i petycji, a także właściwego wykorzystania procedur związanych z raportem o stanie jednostki, wotum zaufania i absolutorium. Istotne jest przy tym rozróżnienie między kontrolą działalności organu wykonawczego a bieżącym zarządzaniem urzędem. Rada nie zastępuje administracji, ale powinna mieć możliwość rzetelnego oceniania jej działań.
Temat ten znalazł szczególne rozwinięcie podczas sesji „Rada wobec organu wykonawczego – kontrola, informacja, absolutorium”, której towarzyszyła prezentacja publikacji FRDL dotyczącej praktyki funkcji kontrolnej organów stanowiących. Dyskusja z udziałem ekspertów prawa samorządowego, moderowana przez dyrektora Podlaskiego Centrum Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego dr. hab. Stanisława Bułajewskiego, prof. UWM, pozwoliła zestawić perspektywę prawną z praktycznymi problemami, z którymi mierzą się przewodniczący i radni w codziennej pracy.
Ważny głos ekspertów i praktyków. Samorząd wobec nowych wyzwań
IV Kongres zgromadził przedstawicieli administracji rządowej i samorządowej, środowiska naukowego, organizacji samorządowych oraz ekspertów zajmujących się prawem i funkcjonowaniem administracji publicznej.
Podczas inauguracji wydarzenia zaprezentowano wystąpienia przedstawicieli Rady Ministrów: wicepremiera Krzysztofa Gawkowskiego i sekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Tomasza Szymańskiego. Gospodarzy i region reprezentowali m.in. wojewoda małopolski Krzysztof Jan Klęczar, marszałek województwa małopolskiego Łukasz Smółka oraz przewodniczący Rady Miasta Krakowa Jakub Kosek. Województwo Małopolskie jako Partner Główny wydarzenia wsparło jego organizację.
Rada w cieniu „włodarza”? Wyniki badań o rzeczywistej pozycji rad w samorządzie
Ważnym punktem programu Kongresu była prezentacja wyników ogólnopolskiego badania przedstawionego w raporcie „Rada w cieniu »włodarza«. Asymetria władzy w gminie w relacjach przewodniczących rad”, opracowanym pod kierunkiem dr hab. Magdaleny Dudkiewicz, prof. Uniwersytetu Warszawskiego, która przedstawiła jego najważniejsze wnioski podczas wydarzenia.
Publikacja opiera się na 42 indywidualnych wywiadach pogłębionych przeprowadzonych z przewodniczącymi i wiceprzewodniczącymi rad w 42 gminach. Badanie pozwoliło spojrzeć na funkcjonowanie organów stanowiących z perspektywy samych samorządowców, ich doświadczeń, postrzegania własnej roli, relacji z organami wykonawczymi oraz wyzwań związanych z wykonywaniem mandatu.
Wyniki pokazują, że formalne kompetencje rad nie zawsze przekładają się na ich rzeczywistą sprawczość. W relacjach z organem wykonawczym rady mogą mierzyć się m.in. z ograniczonym dostępem do informacji i analiz, niewystarczającym zapleczem prawnym i eksperckim, a także z praktykami utrudniającymi podejmowanie samodzielnych inicjatyw.
Wśród postulatów i rekomendacji wynikających z badania znalazły się m.in. zapewnienie radnym niezależnego wsparcia prawnego i eksperckiego, poprawa dostępu do informacji, wzmacnianie kompetencji oraz stworzenie odpowiednich warunków organizacyjnych do wykonywania funkcji kontrolnej. Raport zwraca uwagę, że skuteczność rady zależy nie tylko od zakresu jej ustawowych uprawnień, ale również od dostępu do wiedzy, narzędzi i zasobów pozwalających z tych uprawnień korzystać.
Wnioski z badania stały się ważnym punktem odniesienia dla kongresowych dyskusji o wzmacnianiu pozycji organów stanowiących i budowaniu bardziej partnerskich relacji między radami a organami wykonawczymi.
Samorząd wobec nowych wyzwań i potrzeby dialogu
Wśród poruszanych podczas Kongresu zagadnień znalazły się również finanse samorządowe, jawność działania rad i komisji, zmiany demograficzne, przyszłość usług publicznych, planowanie przestrzenne, odnawialne źródła energii oraz współpraca ze społeczeństwem obywatelskim. W rozmowach uczestniczyli przedstawiciele regionalnych izb obrachunkowych, administracji rządowej, biur rad oraz środowiska eksperckiego.
Szczególne znaczenie miała rozmowa o depolaryzacji i roli rady w budowaniu wspólnoty lokalnej. W panelu zamykającym Kongres udział wzięli m.in. prof. dr hab. Jerzy Hausner, były wicepremier, oraz Jerzy Stępień, jeden ze współtwórców reform samorządowych w Polsce. Dyskusja z udziałem przedstawicieli środowiska samorządowego dotyczyła tego, jak przewodniczący rady i radni mogą tworzyć warunki do rzeczowej rozmowy pomimo różnic politycznych i światopoglądowych.
W warunkach polaryzacji społecznej umiejętność prowadzenia debaty, ograniczania eskalacji konfliktów i budowania zaufania staje się jednym z ważnych wymiarów przywództwa samorządowego. Praca rad i sejmików nie powinna być sprowadzana wyłącznie do podejmowania konkretnych rozstrzygnięć. Równie istotne jest takie organizowanie pracy organów stanowiących, aby znajdowała się w niej przestrzeń na dyskusję, wysłuchanie różnych poglądów i poszukiwanie rozwiązań służących lokalnej wspólnocie.
Krajowa Rada Forów Przewodniczących Rad. Wspólny głos środowiska
Jednym z najważniejszych rezultatów tegorocznego Kongresu było podjęcie uchwały dotyczącej powołania przy Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego Krajowej Rady Forów Przewodniczących Rad.
Nowa inicjatywa ma stworzyć trwałą przestrzeń współpracy przedstawicieli regionalnych i lokalnych środowisk przewodniczących rad gmin, powiatów i sejmików województw. Jej znaczenie wykracza poza samą wymianę doświadczeń. Chodzi o stworzenie platformy, która pozwoli identyfikować wspólne problemy, wypracowywać stanowiska, formułować postulaty dotyczące zmian prawnych i organizacyjnych oraz wzmacniać głos środowiska w dyskusji o przyszłości samorządu terytorialnego.
Krajowa Rada ma być miejscem dialogu między praktykami samorządowymi, ekspertami i instytucjami odpowiedzialnymi za kształtowanie prawa. To również szansa na lepsze wykorzystanie doświadczeń przewodniczących, którzy na co dzień odpowiadają za funkcjonowanie organów stanowiących i znają praktyczne konsekwencje obowiązujących rozwiązań.
Powołanie Rady wpisuje się w dotychczasową działalność FRDL na rzecz integracji środowisk samorządowych. Przy Fundacji funkcjonują już krajowe struktury forów skarbników i sekretarzy JST, które stanowią platformę wymiany wiedzy, współpracy oraz formułowania wspólnych stanowisk.
Gala Rankingu Miast na Prawach Powiatu. Inauguracja nowego sezonu rankingowego FRDL
Pierwszy dzień Kongresu zakończyła uroczysta Gala Rankingu Miast na Prawach Powiatu, organizowanego przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej we współpracy z Głównym Urzędem Statystycznym. Wydarzenie zainaugurowało nowy sezon rankingowy FRDL i kolejny cykl spotkań poświęconych wyróżnianiu samorządów osiągających szczególne rezultaty w rozwoju lokalnym.
Podczas gali ogłoszono laureatów w dwóch kategoriach. Wśród stolic województw pierwsze miejsce zajął Kraków, drugie Rzeszów, a trzecie Poznań. W kategorii miast na prawach powiatu niebędących stolicami województw zwyciężył Sopot, drugie miejsce zajął Zamość, a trzecie Żory.
Ranking Miast na Prawach Powiatu obejmuje wszystkie miasta w Polsce posiadające taki status. Jego metodologia opiera się na zestawie wskaźników odnoszących się do jakości życia mieszkańców i lokalnych polityk rozwojowych. Podstawowym źródłem danych są oficjalne bazy statystyki publicznej. Wskaźniki zostały opracowane przez ekspertów FRDL we współpracy z Głównym Urzędem Statystycznym.
Gala w Krakowie otworzyła kolejny sezon rankingowy Fundacji. W jego ramach prezentowane będą również wyniki regionalnych rankingów gmin, przygotowywanych przez FRDL we współpracy z Głównym Urzędem Statystycznym i wojewódzkimi urzędami statystycznymi. Kolejne spotkania i gale będą okazją do poznania samorządów wyróżniających się w swoich regionach, porównania ich osiągnięć oraz upowszechniania dobrych praktyk w zarządzaniu lokalnym rozwojem.
Rankingi FRDL służą nie tylko wyróżnianiu samorządów osiągających dobre wyniki, lecz także dostarczaniu wiedzy o zróżnicowaniu rozwoju lokalnego i inspirowaniu do dalszych działań na rzecz jakości życia mieszkańców.
Wspólnota, odpowiedzialność, samorząd
IV Krajowy Kongres Przewodniczących Rad odbył się pod hasłem „Wspólnota, odpowiedzialność, samorząd”. Wydarzenie zorganizowała Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego we współpracy z Radą Programową. Partnerem Głównym Kongresu było Województwo Małopolskie.