Najnowszy raport Obserwatorium Polityki Miejskiej i Regionalnej IRMiR pt. „Główne czynniki i bariery integracji jednostek samorządu terytorialnego w miejskich obszarach funkcjonalnych” wskazuje na konieczność reformy średniego szczeblu samorządu.

W opinii jego autorów – Piotra Czakona, Pawła Pisteloka, Aleksandry Mróz i Krzysztofa Winiarskiego – obecne powiaty często nie odpowiadają rzeczywistym układom funkcjonalnym – bywają tworami obejmującymi jedynie obszary wiejskie lub przypadkowe fragmenty większych metropolii.

„(Powiaty) są słabe kompetencyjnie i pozbawione widocznej tożsamości. Zamiast +dopinania+ MOF¬ ów do istniejącego systemu i tworzenia dodatkowego szczebla samorządu, warto przekształcić powiaty w jednostki metropolitalne (aglomeracyjne, regionalne). Nie powinno się to jednak odbyć automatyczne, lecz tylko w przypadku potwierdzonych ustalonymi, rzeczywistymi powiązaniami funkcjonalnymi zespołów miast i gmin, na drodze zgłoszonego zapotrzebowania stworzenia takiej jednostki II szczebla samorządu” – czytamy w raporcie.

Kolejnym ze zgłoszonych przez autorów raportu postulatów jest obowiązkowa integracja planowania przestrzennego w MOF ach.

„Bez wspólnej wizji przestrzennej nie da się realizować spójnych inwestycji ani usług publicznych. Należy pomyśleć nad wprowadzeniem ustawowego obowiązku tworzenia wspólnych planów ogólnych lub strategicznych dla całego MOF¬ u. Aktualnie mamy bowiem na obszarach MOF¬ ów do czynienia z fragmentacją planowania, która jest jedną z przyczyn suburbanizacji, co z kolei skutkuje brakiem efektywności w gospodarowaniu przestrzenią i wzrostem kosztów dostarczania usług publicznych” – czytamy w opracowaniu.

Autorzy raportu rekomendują również wprowadzenie zasady „braku wsparcia bez współpracy”.

„Unijne i krajowe fundusze przeznaczone na rozwój współpracy w MOF¬ ach powinny być dostępne tylko dla tych JST, które potrafią wykazać, że środki te zostaną skonsumowane na projekty o potencjale sieciującym i integracyjnym. W tym celu należy opracować szczegółowe i adekwatne do takich potrzeb kryteria oceny projektów, od których uzależnione ma być dodatkowe wsparcie. Bez tego współpraca pozostanie pozorna i podatna na problemy charakterystyczne dla organizacji opierających swoje finansowanie na grantach” – podkreślono w raporcie.

Zdaniem autorów dokumentu MOF-y powinny być rozliczane z efektów działań, a nie liczby podejmowanych projektów. W tym celu należałoby wprowadzić mechanizmy oceny funkcjonowania MOF¬ ów (np. według kryteriów poziomu integracji transportowej, spójności przestrzennej, skuteczności wydatkowania środków) i uzależnić część finansowania od tych ściśle mierzalnych wskaźników.

Kolejna rekomendacja zawarta w raporcie dotyczy konieczności rewizji paradygmatu „dobrowolnej współpracy”.

„Doświadczenia europejskie pokazują, że wiele udanych struktur terytorialnych nie powstało w wyniku oddolnej inicjatywy JST, tylko presji systemowej i narzędzi prawnych. Partnerstwa muszą mieć swobodę planowania projektów i dysponowania środkami, bez ryzyka +urwania+ się współpracy po zakończeniu finansowania. Trwałość relacji nie może być zagrożona wyczerpaniem środków przeznaczonych na wspólne projekty, z drugiej strony powinna być ona zagwarantowana dzięki ich odpowiedniej skali i jakości” – czytamy w raporcie.

Jako przykład tego rodzaju udanej presji systemowej autorzy przytaczają przykład Włoch, gdzie od 2014 r. gminy muszą tworzyć tzw. Związki Gmin (Unioni di Comuni) i przekazywać im część zadań, a niewywiązanie się z tego obowiązku skutkuje sankcjami finansowymi. Autorzy zauważają, że w efekcie wdrożenia tego rozwiązania gwałtownie wzrosła liczba wspólnych projektów i planów.

Ostatni z zawartych w dokumencie postulatów dotyczy edukacji samorządowców. Zdaniem autorów raportu urzędnikom i radnym brakuje bowiem wiedzy o funkcjonalnym zarządzaniu terytorium.

„Potrzebne są szkolenia, certyfikaty i moduły studiów, także podyplomowych, poświęcone problematyce MOF¬ ów i współpracy terytorialnej, dzięki którym możliwe będzie kształcenie nowych i rozwijanie kompetencji istniejących kadr obsługujących partnerstwa różnego typu” – czytamy w raporcie.

mam/