Kontrolą NIK objęła Ministerstwo Edukacji Narodowej, cztery kuratoria oświaty (w Poznaniu, Rzeszowie, Warszawie i Wrocławiu), pięć jednostek samorządu terytorialnego i 12 szkół (sześć podstawowych i sześć ponadpodstawowych) prowadzonych przez samorządy. Zakres kontroli obejmował okres od 1 stycznia 2022 r. do 31 lipca 2025 r.

Przed wybuchem pełnoskalowej wojny, według danych Systemu Informacji Oświatowej na 30 września 2021 r., w polskich szkołach uczyło się blisko 73 tysiące uczniów z Ukrainy. Po agresji Rosji liczba ta gwałtownie wzrosła. Według resortu edukacji na koniec września 2022 roku w polskim systemie oświaty było już ponad 152 tys. dzieci i młodzieży z Ukrainy, a rok później – ponad 146,8 tys.

Kontrolerzy Najwyższej Izby Kontroli ustalili, że początkowo państwo nie dysponowało pełnymi i spójnymi danymi dotyczącymi liczby dzieci ukraińskich realizujących obowiązek szkolny i obowiązek nauki zdalnie w ukraińskim systemie oświaty. Istotna zmiana nastąpiła po 1 września 2024 r., kiedy dzieci ukraińskie zostały zobowiązane do realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki w polskim systemie oświaty. Jednocześnie powiązano prawo do świadczenia wychowawczego 800+ z realizacją obowiązku szkolnego i nauki.

Według danych przedstawionych w informacji o wynikach kontroli po wprowadzeniu tych rozwiązań liczba uczniów z Ukrainy w polskich szkołach zwiększyła się o ok. 13 tys. Ograniczenie wypłaty świadczenia 800+ osobom niespełniającym warunków ustawowych doprowadziło do zmniejszenia wydatków państwa o ponad 101 mln zł.

Od 1 września 2024 r. obowiązkowej edukacji wobec uczniów z Ukrainy, obowiązek szkolny lub nauki spełniało 160,2 tys. uczniów, co oznacza wzrost ich liczby o ponad 9 proc. w stosunku do 2023 r.

NIK przypomniała, że na realizację dodatkowych zadań oświatowych związanych z edukacją dzieci z Ukrainy jednostki samorządu terytorialnego otrzymywały środki z Funduszu Pomocy. Łączne wydatki na edukację dzieci ukraińskich od 2022 r. do 31 marca 2025 r. wyniosły ponad 7,8 mld zł. W ramach tej kwoty, naliczonej i przekazanej do samorządów w latach 2022-2025 (do 31 marca), uwzględniono wydatki na dodatkowe zadania. Najwięcej środków wydano w 2023 r. i 2024 r. – po ponad 2,6 mld zł w każdym roku.

W latach 2022-2024 do dzieci i młodzieży uchodźczych z Ukrainy skierowana była pomoc materialna w formie stypendium szkolnego i zasiłku szkolnego. Zapewniono także środki na zakup podręczników, materiałów edukacyjnych i materiałów ćwiczeniowych dla uczniów szkół podstawowych. Wszystkie samorządy objęte kontrolą zorganizowały dowożenie uczniów-uchodźców z Ukrainy do szkoły.

NIK wskazała też, że w odpowiedzi na potrzeby wynikające z napływu ludności z Ukrainy wprowadzono szereg rozwiązań umożliwiających szybkie objęcie dzieci i młodzieży nauką. Umożliwiono m.in. tworzenie w szkołach dla uczniów z Ukrainy oddziałów przygotowawczych, organizację dodatkowych bezpłatnych zajęć z języka polskiego czy zwiększenie limitów liczebności oddziałów szkolnych. W celu integracji tych uczniów ze środowiskiem szkolnym zapewniono im pomoc ze strony osób władających językiem ukraińskim oraz asystentów międzykulturowych. Szkoły organizowały ponadto dodatkowe wsparcie psychologiczno-pedagogiczne, zajęcia integracyjne oraz działania wspierające adaptację uczniów z doświadczeniem migracyjnym. Jak podano w raporcie w żadnej z kontrolowanych szkół nie stwierdzono przypadku odmowy przyjęcia ucznia-uchodźcy z Ukrainy do szkoły.

Kontrola wykazała jednocześnie, że placówki realizujące prawo do nauki dzieci z Ukrainy w polskich szkołach mierzyły się z problemami organizacyjnymi. W części skontrolowanych szkół nie przestrzegano trybu kwalifikowana uczniów z Ukrainy do oddziałów szkolnych, nieprawidłowo realizowano dodatkowe zajęcia z języka polskiego poprzez niezachowanie wymaganego tygodniowego wymiaru tych zajęć, czy nieprawidłowo organizowano naukę w oddziałach przygotowawczych.

W ocenie NIK konieczne jest dalsze doskonalenie mechanizmów monitorowania przez MEN realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki przez uczniów-uchodźców z Ukrainy, a także ich potrzeb edukacyjnych w zakresie pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz nauczania języka polskiego.

Ponadto Najwyższa Izba Kontroli zwraca uwagę, że dynamiczny wzrost liczby uczniów z Ukrainy w polskich szkołach wymaga zarówno od samorządów, jak i od dyrektorów szkół wspomagania nauczycieli w ich doskonaleniu zawodowym w pracy z uczniami cudzoziemcami. NIK wnioskuje do dyrektorów szkół i organów m.in. o kierowanie nauczycieli na szkolenia w zakresie nauczania języka polskiego jako języka obcego. 

dsr/ mark/