Rządowe Centrum Legislacji opublikowało przygotowany przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej projekt ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw 

„Celem projektu ustawy jest wdrożenie pierwszego etapu reformy systemu pomocy społecznej, ukierunkowanego na zwiększenie dostępności i jakości usług społecznych, poprawę efektywności działań pomocowych oraz zapewnienie skuteczniejszych i lepiej skoordynowanych form wsparcia dla osób i rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej” – wskazano w uzasadnieniu do projektu.

Proponowane zmiany uwzględniają m.in. nowelizację przepisów dotyczących pracowników pomocy społecznej, zmiany w finansowaniu i nadzorze nad domami pomocy społecznej oraz nowe regulacje dotyczące mieszkań treningowych.  W projekcie ujęto też nowe zadania dla samorządów m.in. w zakresie szkoleń dla pracowników oraz organizacji pieczy zastępczej.

Podwyżki, superwizja i szkolenia

W przedstawionym projekcie wprowadzono szereg zmian przepisów, które mają poprawić sytuację pracowników pomocy społecznej. Chodzi m.in. o doprecyzowanie regulacji płacowych związanych z awansem zawodowym. Jak wskazano w uzasadnieniu dotychczasowe, przepisy powodowały opóźnienia w przyznawaniu podwyżek, natomiast po zmianie pracodawca będzie zobligowany do dotrzymania konkretnych terminów.

„W przypadku awansu na wyższy stopień zawodowy pracownikowi socjalnemu przysługuje podwyższenie wynagrodzenia zasadniczego nie później niż w terminie miesiąca, po miesiącu, w którym nastąpił awans na wyższy stopień zawodowy” – wskazano w projekcie ustawy.

Projekt zakłada też, że dotacje z art. 7 ust. 4 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych będą przeznaczane m.in. na wynagrodzenia i dodatki dla osób realizujących zadania w ośrodkach pomocy społecznej. 

„Dzięki proponowanej zmianie bezpośrednie wsparcie trafi dla pracowników realizujących zadania, przez co dojdzie do poprawy jakości i stabilności usług społecznych jak też zwiększenia przejrzystości finansowania działań OPS. Dotychczas środki z dotacji na prowadzenie OPS nie zawsze trafiały bezpośrednio do osób realizujących zadania, co ograniczało skuteczność wsparcia” – podkreślono.

W projekcie doprecyzowano również zadania własne samorządu gminnego, powiatowego oraz samorządu województwa w zakresie kształcenia i doskonalenia zawodowego pracowników pomocy społecznej. Samorządy będą miały obowiązek organizowania wsparcia zawodowego w postaci superwizji i zapewnienie środków na ten cel.

„W praktyce dostęp do superwizji nie jest obecnie zapewniony wszystkim pracownikom systemu pomocy społecznej, w tym także pracownikom socjalnym pomimo aktualnego brzmienia ustawy, a także pomimo wykonywania przez nich zadań o wysokim stopniu obciążenia psychicznego i odpowiedzialności. Brak jednoznacznej podstawy prawnej powoduje, że superwizja jest realizowana incydentalnie” – wyjaśniono. 

Projekt zakłada również, że zostanie określone minimum programowe szkoleń podnoszących poziom bezpieczeństwa osobistego dostosowanych do zagrożeń wynikających z wykonywania zawodu pracownika socjalnego.

Domy Pomocy Społecznej

Proponowane przepisy poszerzają katalog osób zobowiązanych do płatności za pobyt bliskich w domu pomocy społecznej. Zmiana dotyczy osób, które zostały obdarowane nieruchomością w zamian za opiekę m.in. na podstawie umowy dożywocia.

„Obowiązujące przepisy ustawy o pomocy społecznej przewidują katalog osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt osób bliskich w domu pomocy społecznej (m.in. małżonkowie, zstępni, wstępni). Katalog ten nie obejmuje jednak osób, które w przeszłości otrzymały od podopiecznego nieruchomość lub inne znaczne mienie w zamian za zobowiązanie do zapewnienia mu opieki” – wyjaśniono. 

Jak podkreślono obecnie koszty te pokrywane są w pierwszej kolejności ze środków publicznych m.in. jednostek samorządu terytorialnego. Zdaniem autorów projektu taki stan prawny sprzyja nadużyciom, ponieważ część osób przyjmuje majątek, nie zapewnia należnej opieki, a odpowiedzialność finansowa spada na instytucje publiczne. 

„Skutkuje to nie tylko obciążeniem budżetów gmin i państwa, ale również poczuciem niesprawiedliwości społecznej, ponieważ koszty prywatnych umów przerzucane są na ogół podatników. Brak regulacji w tym zakresie prowadzi do wzrostu liczby spraw spornych i konieczności kierowania osób starszych do sądu, aby dochodziły swoich praw, co dodatkowo je obciąża psychicznie i wydłuża procedury” – podkreślono. 

Jednocześnie zaproponowano, by do ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej zobligowani byli zstępni, którzy są pełnoletni. 

„Proponowana regulacja w sposób bardziej sprawiedliwy i społecznie oczekiwany, zmienia krąg osób zobowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej” – podkreślono.

Nowelizacja ustawy  przewiduje poszerzenie zakresu kontroli sprawowanych przez wojewodów o ocenę przestrzegania praw człowieka i jakości świadczonych usług. 

„Rozwiązanie to pozwoli na: skuteczniejsze monitorowanie rzeczywistych warunków życia mieszkańców, zwiększenie ochrony ich godności i podmiotowości, podniesienie jakości i standaryzacji opieki, wzmocnienie systemu reagowania na naruszenia” – wskazano.

Uproszczenie procedur i deinstytucjonalizacja

W projekcie zaproponowano uproszczenie dostępu do niektórych świadczeń z zakresu pomocy społecznej m.in. poprzez ograniczenie przeprowadzania wywiadów środowiskowych. Ma to pozwolić na szybsze i łatwiejsze przyznawanie świadczeń osobom uprawnionym, zmniejszyć obciążenia pracowników pomocy społecznej oraz zwiększyć dostępności usług dla najbardziej potrzebujących.

Zgodnie z nowymi przepisami, opieka instytucjonalna będzie zastępowana wsparciem świadczonym na poziomie rodziny i społeczności lokalnej. Skierowanie do DPS będzie możliwe dopiero po wyczerpaniu innych form pomocy, takich jak usługi opiekuńcze czy wsparcie w mieszkaniach wspomaganych. Samorządy zostaną zobowiązane do opracowania lokalnych planów rozwoju usług społecznych i deinstytucjonalizacji, które będą określać konkretne kroki w odchodzeniu od opieki stacjonarnej.

„Dzięki temu system stanie się bardziej przyjazny dla obywatela, efektywny i odporny na niedostępność usług wynikającą z formalnych przeszkód, a także lepiej odpowiadający zasadzie "pomoc bliżej człowieka" oraz współczesnym standardom usług społecznych” – wskazano w uzasadnieniu do projektu.

Kluczowym narzędziem zmiany ma być mieszkalnictwo treningowe i wspomagane. Mieszkania treningowe mają służyć krótkoterminowej nauce samodzielności, natomiast mieszkania wspomagane będą oferować długoterminowe wsparcie dla osób starszych czy z niepełnosprawnościami jako realna alternatywa dla DPS. 

Nowelizacja wprowadza także do systemu nowe formy wsparcia, takie jak streetworking bezdomności oraz kręgi wsparcia, budujące sieci pomocy wokół osób niesamodzielnych przy udziale sąsiadów i wolontariuszy. Celem tych działań jest umożliwienie obywatelom jak najdłuższego funkcjonowania w ich naturalnym środowisku.

Zgodnie z projektem do zadań własnych powiatu ma być dodany obowiązek podejmowania planowych działań mających na celu zapewnienie dzieciom i młodzieży, skierowanym decyzją sądu do domu pomocy społecznej, specjalnego ośrodka szkolno-wychowawczego albo specjalnego ośrodka wychowawczego, miejsca w rodzinnej pieczy zastępczej. 

„Rozwiązanie to wzmacnia zasadę pierwszeństwa opieki rodzinnej nad opieką instytucjonalną oraz przeciwdziała długotrwałemu pobytowi dzieci w placówkach o charakterze całodobowym” – podkreślono.

MRPiPS planuje, że ustawa wejdzie w życie po upływie dwóch miesięcy od ogłoszenia. Obecnie projekt ustawy został przekazany do konsultacji publicznych oraz do zaopiniowania m.in. przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego. 

mr/