Związek Gmin Wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej (ZGWRP) opublikował negatywną opinię na temat projektu ustawy o przeciwdziałaniu wykluczeniu transportowemu. Stwierdza w niej, że chociaż projekt „prezentuje ambitne deklaracje dotyczące zwiększenia dostępności transportu publicznego i ograniczenia wykluczenia komunikacyjnego”, to proponowane w nim rozwiązania mogą przynieść efekt odwrotny od zamierzonego.

Główne zastrzeżenia gmin wiejskich wobec projektu ustawy dotyczą nadmiernej centralizacji planowania i finansowania transportu, ograniczenia kompetencji gmin oraz ryzyka marginalizacji transportu lokalnego.

„Gminy, szczególnie wiejskie i małe, mogą nie mieć realnego wpływu na swój własny transport publiczny, co stoi w sprzeczności z deklarowanym celem ustawy – jakim jest przeciwdziałanie wykluczeniu transportowemu właśnie tam, gdzie ono faktycznie występuje” – czytamy w opinii ZGWRP.

Projekt ustawy wprowadza np. schemat sieci komunikacyjnej województwa jako głównego narzędzia planowania transportu. Rozwiązanie to budzi obawy ZGWRP, że prawo do definiowania przebiegu linii zostanie przeniesione na poziom województwa, co pozbawi samorządy lokalne realnego wpływu na transport publiczny i uniemożliwi im reagowanie na specyficzne potrzeby mieszkańców.

Kolejnym negatywnie ocenianym przez ZGWRP rozwiązaniem jest to, że opłaty z nowego Funduszu mają przysługiwać wyłącznie liniom ujętym w wojewódzkim schemacie. Oznacza to, że gmina najpierw musi zgłosić potrzebę, a marszałek musi ją zaakceptować w planie, aby w ogóle można było ubiegać się o środki. Zdaniem ZGWRP tworzy to barierę administracyjną, która może uniemożliwić wsparcie tam, gdzie wykluczenie komunikacyjne jest największe.

ZGWRP zwraca również uwagę na marginalizację gmin w hierarchii beneficjentów. Nowe przepisy wprowadzają priorytet finansowania dla województw i związków powiatowych, stawiając gminy na końcu kolejki do środków. Budzi to obawy związku o nierówny dostęp do funduszy i koncentrację pieniędzy w większych ośrodkach kosztem obszarów wiejskich.

Zdaniem gmin wiejskich projekt wprowadza również nierealne standardy transportu na żądanie. ZGWRP podkreśla, że zaproponowane limity dla transportu na żądanie (maksymalnie 1,15 zł/km oraz 20 przejazdów miesięcznie) są zbyt niskie, by zapewnić realne funkcjonowanie na obszarach o niskiej gęstości zaludnienia. Związek postuluje podniesienie stawek do poziomu 4–5 zł/km, aby pokryć rzeczywiste koszty eksploatacji pojazdów.

Krytyka projektu ustawy dotyczy również braku mechanizmów szybkiego reagowania na zmiany demograficzne oraz braku możliwości odwołania się gminy, gdy marszałek odmówi uwzględnienia lokalnej linii w schemacie.

W efekcie w opinii gmin wiejskich, mimo ambitnych deklaracji, ustawa w obecnym kształcie niesie ryzyko pogłębienia wykluczenia transportowego poprzez biurokrację i ograniczenie inicjatyw lokalnych.

W związku z tym ZGWRP zaproponował szereg zmian w projekcie ustawy, mających na celu wzmocnienie roli samorządów lokalnych i urealnienie mechanizmów wsparcia.

I tak ZGWRP postuluje dodanie zapisu gwarantującego gminom prawo do inicjowania przebiegu linii oraz zgłaszania zmian w schemacie wojewódzkim. Z kolei w przypadku odmowy uwzględnienia propozycji gminy przez marszałka województwa, wymagane ma być pisemne uzasadnienie oraz wprowadzenie formalnej procedury odwoławczej dla gmin.

Związek proponuje także umożliwienie wypłaty dofinansowania również dla linii nieujętych w schemacie wojewódzkim, pod warunkiem, że odpowiadają one faktycznym potrzebom mieszkańców gmin wiejskich i małych miejscowości. ZGWRP domaga się także zmiany hierarchii beneficjentów poprzez wprowadzenie równorzędnego traktowania gmin, powiatów i związków, z priorytetem dla obszarów o największym wykluczeniu transportowym (zamiast obecnego stawiania gmin na końcu kolejki).

ZGWRP postuluje także wprowadzenie możliwości awaryjnego uruchamiania linii przez gminę (np. połączenia sezonowe lub medyczne) z opcją ich późniejszego włączenia do schematu wojewódzkiego. Kolejnym proponowanym rozwiązaniem jest wprowadzenie monitoringu dostępności transportu na poziomie gminnym, co pozwoliłoby na lepsze kierowanie środków z Funduszu tam, gdzie są one realnie potrzebne.

mam/