Ministerstwo Klimatu i środowiska po niemal rocznych konsultacjach projektu nowelizacji ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (projekt UD252) przedstawiło jego nową wersję uwzględniającą szereg uwag i postulatów zgłoszonych przez instytucje i samorządy.  

W uzasadnieniu projektu z dnia 28 sierpnia 2026 wskazano, że wśród celów szczegółowych regulacji jest usprawnienie zarządzanie gospodarką odpadami na poziomie lokalnym, w tym uszczelnienie egzekucji opłat i kontroli nad jakością segregacji, a także wzrost poziomów przygotowania do ponownego użycia i recyklingu. Istotnymi celami projektu jest też zwiększenie dostępności systemu dla mieszkańców – poprzez rozwój alternatywnych form zbierania odpadów komunalnych oraz ograniczenie barier logistycznych w ich przekazywaniu oraz zapewnienie stabilności finansowej systemu gospodarowania odpadami komunalnymi.

Obowiązkowe mobilne PSZOK-i

Nowy projekt wprowadza m.in. obowiązek organizowania przez gminy, nie rzadziej niż raz na pół roku, dodatkowych lub alternatywnych form przyjmowania i odbierania odpadów problemowych innych niż stacjonarne PSZOK-i (m.in. mobilnych punktów, zbiórek objazdowych czy odbioru na zgłoszenie). Zgodnie z projektem zbiórki te mają obejmować m.in. przeterminowane leki, chemikalia, zużyty sprzęt elektryczny, meble, opony oraz odpady tekstylne. 

Na wdrożenie tych rozwiązań gminy otrzymają 24-miesięczny okres przejściowy.

W RCL opublikowano projekt noweli ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (dokument)

Jak podkreślono w uzasadnieniu dotychczasowe regulacje koncentrujące się przede wszystkim na funkcjonowaniu stacjonarnych PSZOK-ów nie zawsze gwarantowały efektywne zagospodarowanie wszystkich strumieni odpadów problemowych. „Zwiększenie częstotliwości organizowania takich zbiórek ma na celu zapewnienie realnej dostępności systemu dla mieszkańców oraz ograniczenie zjawiska nielegalnego pozbywania się odpadów” – wskazano w uzasadnieniu.

Koniec z karami za poziom składowania

Projekt przewiduje też całkowitą rezygnację z administracyjnych kar pieniężnych za nieosiągnięcie poziomu składowania odpadów komunalnych. W uzasadnieniu wyjaśniono, że przepisy dotyczące kar za nieosiągnięcie poziomu składowania miałyby zastosowanie po raz pierwszy do poziomów za rok 2025, a zatem nie były dotychczas stosowane w praktyce ani nie stanowiły podstawy wymierzania kar administracyjnych. 

„Projektowana zmiana nie osłabia realizacji celów środowiskowych, gdyż kluczowy mechanizm motywacyjny pozostaje związany z osiąganiem poziomów przygotowania do ponownego użycia i recyklingu, które determinują ograniczenie składowania odpadów” – wskazano. 

Naruszenie segregacji do decyzji wójta   

Projektowana ustawa doprecyzowuje także zasady postępowania w przypadku stwierdzenia nieselektywnego zbierania odpadów komunalnych. W nowej wersji zaproponowano odejście od obligatoryjnego wszczynania takich postępowań w każdym przypadku stwierdzenia naruszenia zasad segregacji śmieci na rzecz rozwiązania o charakterze fakultatywnym. 

Oznacza to, że wójt na podstawie powiadomienia od podmiotu odbierającego odpady lub ustaleń dokonanych w toku kontroli, będzie mógł dokonać oceny konkretnego stanu faktycznego i zdecydować o wszczęciu postępowania w sprawie określenia wysokości opłaty. Przy czym podejmując decyzję o wszczęciu postępowania, wójt będzie brał pod uwagę charakter naruszenia, jego powtarzalność, zakres stwierdzonego niedopełnienia oraz wiarygodność zgromadzonych dowodów. Zdaniem autorów projektu, taka konstrukcja pozostawia niezbędną elastyczność i umożliwia uwzględnienie okoliczności danej sprawy, co jest zgodne z zasadami postępowania administracyjnego. 

RODO i weryfikacja na podstawie zużycia wody

Projekt zakłada również doprecyzowanie zasad ustalania i weryfikacji opłat za śmieci, a także wprowadzenie narzędzi umożliwiających ich bardziej skuteczny pobór. W tym zakresie przewidziano m.in. możliwość wykorzystywania danych o zużyciu wody jako instrumentu analitycznego wspierającego typowanie nieruchomości do kontroli. W nowej wersji projektu uwzględniono jednak uwagi UODO rozbudowując wymogi prawne w celu zapewnienia zgodności z zasadami minimalizacji danych i rozliczalności.

Pierwotna wersja dawała gminom ogólną możliwość występowania do przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych o dane dotyczące zużycia wody w celu weryfikacji deklaracji. Teraz jednak zaproponowano, aby organ gminy w pierwszej kolejności korzystał z własnych zasobów informacyjnych, a dane o zużyciu wody traktował jedynie pomocniczo i analitycznie do typowania nieruchomości do kontroli. Projekt wprowadza przy tym obowiązek sporządzenia pisemnej oceny niezbędności i proporcjonalności przed złożeniem wniosku o dane. Dodatkowo wnioski o dane będą podlegały ograniczeniom częstotliwościowym – gmina nie będzie mogła ich składać częściej niż raz na okres rozliczeniowy stosowany przez przedsiębiorstwo wod.-kan.

Projekt wprowadza też mechanizm chroniący gminne budżety w sytuacji stwierdzenia nieważności uchwały określającej stawki opłat za śmieci. Sąd administracyjny będzie mógł wyznaczyć okres przejściowy – nie dłuższy niż 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia – jeżeli natychmiastowe uchylenie stawek groziłoby istotnym zakłóceniem finansowania gminnego systemu odpadowego. W obecnym stanie prawnym unieważnienie uchwały po dłuższym czasie jej obowiązywania skutkowało najczęściej koniecznością zwracania mieszkańcom powstałych nadpłat oraz korygowania przez gminę rozliczeń co powodowało poważne zaburzenia w funkcjonowaniu gminnej gospodarki odpadami. 

Nowa wersja projektu przewiduje także wprowadzenie 6-miesięcznego terminu na wniesienie skargi do sądu administracyjnego na uchwałę rady gminy określającą stawki opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi, liczonego od dnia jej ogłoszenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Jak zaznaczono w uzasadnieniu „rozwiązanie to ma charakter szczególny (lex specialis) wobec ogólnych zasad sądownictwa administracyjnego i zmierza do wyeliminowania stanu długotrwałej niepewności prawnej oraz ryzyka istotnej destabilizacji finansowej gmin, wynikających z dotychczasowej możliwości zaskarżania tych uchwał w każdym czasie i późniejszego dokonywania wieloletnich korekt czy zwrotów pobranych środków”. 

Projekt nakłada na właścicieli nieruchomości obowiązek zabezpieczania pojemników, worków i miejsc gromadzenia odpadów przed dostępem dzikich zwierząt pod rygorem kary grzywny.

Zgodnie z projektem większość przepisów nowelizacji ma wejść w życie 1 stycznia 2027 r., a samorządy będą miały 12 miesięcy na dostosowanie lokalnych regulaminów utrzymania czystości i porządku.

mp/