Wezwanie do realnego uwzględnienia wsi jako równorzędnego elementu polityki rozwoju państwa, a nie zaplecza funkcjonalnego miast, zostało sformułowane w stanowisku ZGWRP dotyczącym nowej edycji Funduszy Norweskich i EOG. Związek podkreślił, że systemowe pomijanie obszarów wiejskich, które stanowią fundament bezpieczeństwa żywnościowego, spójności terytorialnej i odporności Rzeczypospolitej Polskiej, jest sprzeczne z interesem państwa.

W dokumencie ZGWRP zwraca uwagę, że w chociaż w nowej, czwartej edycji Funduszy Norweskich i Mechanizmu Finansowego EOG Polska otrzyma niemal 925 mln euro (ok. 4 mld zł), to – zgodnie zapowiedziami MFiPR – środki te zostaną skierowane przede wszystkim na rozwój miast.

„Związek Gmin Wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej podkreśla, że w całej konstrukcji programowej nowej edycji Funduszy Norweskich i EOG obszary wiejskie nie występują jako samodzielny adresat wsparcia. Nie przewidziano żadnego odrębnego programu ani wydzielonego strumienia finansowego dedykowanego rozwojowi wsi. Oznacza to, że mimo deklaracji o +zrównoważonym i sprawiedliwym+ rozdziale środków na terytorium całego kraju, w praktyce mechanizm ten wzmacnia rozwój miast i ich obszarów funkcjonalnych, pozostawiając gminy wiejskie poza głównym nurtem polityki inwestycyjnej państwa” – czytamy w stanowisku.

ZGWRP zwrócił także uwagę na systemowy brak instrumentów infrastrukturalnych dla obszarów wiejskich umożliwiających kompleksowe inwestycje komunalne na wsi.

„Dostępne instrumenty są rozproszone, ograniczone finansowo i nieodpowiadające skali potrzeb gmin wiejskich. Oznacza to, że państwo polskie samo potwierdza istnienie luki systemowej w finansowaniu infrastruktury wiejskiej, jednocześnie kierując znaczące środki rozwojowe – w tym Fundusze Norweskie i EOG – do miast” – podkreślono w stanowisku.

Związek zwrócił uwagę, że obecna Wspólna Polityka Rolna oraz Plan Strategiczny WPR na lata 2023-2027 nie zapewniają finansowania budowy i rozbudowy sieci wodociągowych oraz kanalizacyjnych, budowy nowych gminnych oczyszczalni ścieków, ani infrastruktury transportowej, społecznej i mieszkaniowej. To samo – zdaniem ZGWRP - dotyczy innych instrumentów, takich jak program FEnIKS czy regionalne programy unijne, które premiują duże aglomeracje i obszary o wysokiej gęstości zaludnienia, preferują modernizację istniejącej infrastruktury zamiast budowy nowych systemów, a także stosują kryteria efektywności kosztowej, które systemowo wykluczają gminy wiejskie o rozproszonej zabudowie.

„Obecny poziom sanitacji na obszarach wiejskich wynosi zaledwie 37–38 proc., co oznacza, że ponad 60 proc. wsi nie posiada prawidłowo funkcjonującej infrastruktury kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków. Jednocześnie gminy wiejskie obciążane są rosnącymi obowiązkami kontrolnymi i sankcyjnymi, bez zapewnienia realnych narzędzi inwestycyjnych. Brak rozwiązań systemowych prowadzi do degradacji środowiska, zanieczyszczenia wód gruntowych i powierzchniowych oraz wzrostu kosztów uzdatniania wody pitnej, co wprost uderza w bezpieczeństwo zdrowotne mieszkańców i odporność państwa” – czytamy w stanowisku.

W opinii ZGWRP w obecnym kształcie polityki rozwojowej obszary wiejskie jako przestrzeń życia i usług publicznych pozostają bez własnego, stabilnego narzędzia rozwojowego.

„W związku z powyższym postulujemy: utworzenie odrębnego, wieloletniego instrumentu infrastrukturalnego dedykowanego obszarom wiejskim (na przykład w postaci Rządowego Funduszu Komunalnego dla Wsi); zapewnienie stabilnych i przewidywalnych źródeł finansowania inwestycji wodno-kanalizacyjnych; realne uwzględnienie wsi jako równorzędnego elementu polityki rozwoju państwa, a nie zaplecza funkcjonalnego miast” – czytamy w stanowisku.

mam/