Najwyższa Izba Kontroli opublikowała komunikat dotyczący działań podjętych przez organy publiczne w zakresie pomocy obywatelom Ukrainy w latach 2022-2023. Zdaniem urzędników większość działań podjętych przez instytucje państwowe i samorządowe realizowano poprawnie i efektywnie. Kontrolerzy mają jednak zastrzeżenia.

Działania NIK miały na celu sprawdzenie, jakie rozwiązania w kontekście pomocy uchodźcom z Ukrainy podjęły wybrane organy administracji publicznej oraz czy wykonywały je zgodnie z prawem, rzetelnie i efektywnie. Badanie kwestionariuszowe przeprowadzono w 2132 gminach niekontrolowanych przez NIK. W 18 jednostkach samorządu terytorialnego Izba przeprowadziła kontrolę.

Działania prowadzone efektywnie

Jak podkreślono w komunikacie, działania realizowane przez organy administracji publicznej realizowano w większości prawidłowo i efektywnie, w dynamicznie zmieniającej się sytuacji związanej z napływem uchodźców z Ukrainy.

„Państwo polskie od początku konfliktu zbrojnego udzielało obywatelom Ukrainy niezbędnej pomocy polegającej w szczególności na: zapewnieniu zakwaterowania wraz z wyżywieniem, organizacji transportu, udzieleniu pomocy psychologicznej, medycznej i prawnej, zakupie środków czystości i higieny oraz wypłacie jednorazowego świadczenia pieniężnego w wysokości 300 zł na osobę i świadczeń rodzinnych. Podejmowano również działania integracyjne mające na celu ograniczenie izolacji społecznej obywateli Ukrainy. W pomoc byli zaangażowani zarówno pracownicy skontrolowanych urzędów (również jako wolontariusze), przedstawiciele organizacji pozarządowych (w tym organizacji międzynarodowych), jak również w dużym stopniu mieszkańcy skontrolowanych miast” – zaznaczono w komunikacie.

Po przeprowadzonej kontroli wskazano, że głównym źródłem finansowania zadań pomocowych był dedykowany Fundusz Pomocowy. Minister MSWiA przekazywał środki z funduszu jednostkom samorządu terytorialnego, a także innym podmiotom realizującym zadania na rzecz pomocy obywatelom Ukrainy (m.in. Straży Granicznej, Policji, Państwowej Straży Pożarnej). W 2022 r. wydatkowano ponad 5,4 mld zł, a do 30 kwietnia 2023 r. – ponad 960 mln zł. Największe dofinansowanie otrzymało województwo mazowieckie – 1065,1 mln zł, a najmniejsze województwo świętokrzyskie – 113 mln zł.

W opublikowanym komunikacie napisano, że skontrolowani wojewodowie skutecznie koordynowali działania organów władzy publicznej, organizacji pozarządowych, przedsiębiorców i wolontariuszy w zakresie udzielania pomocy obywatelom Ukrainy w województwach. 

„Efektywnie zarządzali zorganizowanymi na terenie ich jurysdykcji bazami punktów zakwaterowania i wyżywienia zbiorowego, punktów recepcyjnych i informacyjnych dla obywateli Ukrainy; monitorowali na bieżąco przebieg i efektywność wykonywanych zadań ze względu na ich ekstraordynaryjny charakter i trudność w określeniu przyszłych potrzeb”- zauważyli kontrolerzy.

NIK wzięła pod lupę także działania prowadzone w samorządach. Zdaniem Izby „wszystkie skontrolowane jst (w liczbie 18) również prowadziły skuteczne działania w celu niesienia pomocy obywatelom Ukrainy. Ze środków własnych jst sfinansowano zakupy na rzecz funkcjonujących obiektów zakwaterowania i wyżywienia zbiorowego, np.: wyposażenia (łóżek, pościeli, sprzętu AGD, itp.), usług cateringowych, produktów żywnościowych, środków higieny, materiałów remontowych, zatrudnienie tłumaczy, a także wynagrodzenie pracowników obsługujących obiekty zakwaterowania zbiorowego, pokrycie kosztów mediów i ochrony obiektów”.

Działania prowadzone nieefektywnie

W komunikacie zaznaczono, że pomimo podejmowanych działań, nie udało się zapewnić w pełni efektywnego przepływu środków pochodzących z Funduszu Pomocy będących w dyspozycji Ministra SWiA. Kontrolerzy zauważyli, że z jednej strony środki przekazywane poprzez wojewodów nie pozwalały jst na bieżące finansowanie niektórych zadań pomocowych, co zmuszało jst do angażowania środków własnych, a z drugiej strony – jst zwracały dysponentowi Funduszu znaczne kwoty niewykorzystanych środków lub przetrzymywały środki na rachunkach bankowych.

Najwyższa Izba Kontroli wskazała też nieprawidłowości w działaniach jst na rzecz pomocy obywatelom Ukrainy. Kontrolerzy zwrócili uwagę na nieterminowo rozpatrywane wnioski o wypłatę świadczenia pieniężnego z tytułu zapewnienia zakwaterowania i wyżywienia, nieterminowo wydawane decyzje administracyjne w sprawach zakończonych odmową wypłaty jednorazowego świadczenia pieniężnego w wysokości 300 zł na osobę i nierzetelną weryfikację wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu zapewnienia zakwaterowania i wyżywienia. Ponadto w 3 jednostkach samorządowych od obywateli Ukrainy żądano, pod rygorem odpowiedzialności karnej, oświadczeń niewynikających z przepisów ustawy o pomocy.

Pełny raport dostępny jest w załączniku.

mc/